Mother Of All Deals

 

Besides forcefully interfering in the home issues of fourteen different countries, and castigating a sitting president of a nation, Donald J Trump, the President of the US, did something incredible in oblivion. His unpredictable and audacious nature forced India to diversify its trade and break the two decade long streak of not signing an FTA with the European Union. 

On the 26th & and 27th of January, India signed a deal with the EU, which they call ‘The Mother of All Deals’. And so as the name suggests, it is the mother of all deals, as it caters 25% of the global GDP, encompasses 1/3rd of the global trade, unlocks preferential access of $75 billion in exports, abolishes tariffs on 9425 lines of Indian exports, thus accounting to 99% of the Indian exports, and most importantly integrates 27 economies in one single agreement connecting 2 billion people across the globe.

Undoubtedly, India and Europe made this deal to offset Trump tariffs. As the reports suggest, Europe has been experiencing deteriorating economic stability driven by sluggish growth, high debt, and structural weaknesses, with GDP growth potential slowing from ~1% to 0.5% over the next five years. India on the other hand, initiated its GST 2.0 which cushioned the consequences of 50% tariffs on the Indian exports which jeopardized major export industries in India. 

So the India–EU Free Trade Agreement talks does bring to the fore the question, 'Have we wimped out on our long-standing “protectionist” position by moving out of the WTO regime?' The answer is not to abandon them, but to transform them. The WTO that was supposed to level the playing field has proved helpless in the face of uneven tariff wars, unilateral sanctions, and geopolitical bullying. In this fractured global order, the strategic FTAs sought by India are not a jettisoning of protectionism but a recalibration of it.

With a few exceptions, the nation is not resisting multilateralism so much as remedying its paralysis by piecemeal market openings and vigilantly protecting its domestic interests. The agreement with Europe thus signals a strategic, not ideological, shift from protectionism to economic resilience in which sovereignty is maintained not through isolation but through diversified engagement.

-Soham Sonar

Press: Safeguarding the Truth

 

On January 2nd, 1881, a brave freedom fighter in Pune took a bold step in undermining the British authority in India. This freedom fighter recognised the power of the press and launched a weekly English newspaper called ‘The Mahratta’. This freedom fighter was none other than Bal Gangadhar Tilak. He launched The Mahratta to reach a wider, English-speaking audience to propagate his nationalist ideas, critique British policies, and advocate for swaraj. The Mahratta was established with his widely known newspaper ‘Kesari’, which was printed in Marathi, as a platform for radical ideas and bold calls for change. At around the same time, on the other side of the country in Chennai, another influential newspaper was launched by a group referred to as the "Triplicane Six," which included four law students and two teachers. This newspaper was ‘The Hindu’, which was established to protest British policies and promote a voice for Indian public opinion during a time of colonial rule. This is the proud legacy of the Indian press, which has always striven to serve the public.

To enable the press to serve public interests and be free from outside interference, the Press Council of India was established. The council has been a valuable moderator, protecting the press from intimidation, surveillance attempts and any outside dangers that threaten its integrity. On the other hand, the council has also taken significant steps to ensure that the press remains within ethical and legal thresholds. The council regularly hosts seminars and events on subjects like media ethics, the role of the media in a democracy, etc. The wide array of its functions enables the PCI to regulate and protect one of the most ferocious, dedicated and one of the oldest press in the world- The Indian press.

The Indian Press has been in danger many times throughout its long history. Right from its establishment, the press was persecuted by the British, who viewed it as a dangerous platform for anti-colonial and independent ideas. The Vernacular Press Act of 1878 introduced by the Viceroy Lord Lytton was a tyrannical law which enabled the British to ruthlessly censor the press. The persecution of the press continued to the very end of British rule in India. An era of welcome development and co-operation was ushered in after the Independence and the establishment of the Indian constitution, which guaranteed all citizens the right to freedom of speech and expression that included the press. As a result, the Press in India experienced a rapid expansion of print media in the early years after independence. Several prominent newspapers, including The Times of India, The Hindu, Hindustan Times, and The Indian Express, were established and became influential voices in the nation’s political discourse. 

However, the darkest time in the history of the press was yet to come. On June 25th, 1975, the government announced a state of emergency, and overnight, the freedom of speech was suspended and the press was heavily censored. The Press Council of India was abolished. Under the Emergency, the government imposed strict control over the press through censorship, and to highlight this, some newspapers published blank pages in protest. The state of emergency was lifted in 1977, and the PCI was re-established in 1979. While the Emergency was lifted and the Indian press began rebuilding itself, the challenges were far from over. 

Today, India ranks 159th in the 2024 World Press Freedom Index. The present administration has been a recipient of global criticism regarding the routine silencing of journalists and the press. A dangerous and hostile atmosphere has prevailed, with an average of two to three journalists allegedly killed due to their work every year. Journalists who are critical of the government sometimes fall prey to online harassment, intimidation, threats and physical attacks, as well as criminal prosecutions and arrests. The circulation of fake news, particularly those generated with the help of AI erode public trust, hence more and more people turn to streaming platforms for news. A combination of these factors undermine the core functions of the press, which are to educate the public as an informed and objective entity.

The National Press day is not a mere commemoration of the establishment of the Press Council of India, it's a reminder of the unforgiving origins of the Indian press, and the importance of preserving its Independence and Integrity. In the words of the French philosopher Albert Camus, “A free press can be good or bad, but, most certainly, without freedom, the press will never be anything but bad.”

-Yogiraj Kolhatkar

अरण्यऋषी: मारुती चितमपल्ली

 

अस्तित्व शोधाच्या आंधळ्या वाटेवर धावत असताना एखादा मृदू स्वर कानी पडावा, आणि त्या स्वराने एखाद्याच्या जगण्याचं गाणं व्हावं. अगदी असचं झालं एका अवलिया सोबत, त्या अवलियाचं नाव मारुती भुजंगराव चितमपल्ली. चितमपल्ली हे आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे पक्षीशास्त्रज्ञ, वन्यजीव अभ्यासक तसेच व्यासंगी लेखक व रसिक म्हणून सर्वश्रुत आहेत. मूळचे तेलुगू भाषिक असलेल्या चितमपल्लींचा जन्म सोलापुरातला.

लहानपणापासूनच रानवाटा तुडवण्याची सवय असल्यानं त्यांना पक्ष्यांचा चिवचिवाट, झाडांचा गंध, प्राण्यांच्या हालचाली यात रमणं आवडायचं. यातूनच त्यांची निसर्गाबद्दलची जिज्ञासा आणि ओढ वाढली. आणि याच निसर्गप्रेमाने त्यांचा पुढील प्रवास निश्चित केला. कोइंबतूर येथील राज्य वनसेवा महाविद्यालयातून शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, महाराष्ट्र शासनाच्या वनविभागात जवळजवळ छत्तीस वर्षे त्यांनी सेवा केली. कर्नाळा पक्षी अभयारण्य, मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान या सगळ्यांच्या विकासात त्यांचे विशेष योगदान आहे. त्यांच्या विशेष प्रयत्नांमधून अनेक वन्यप्रजाती सुरक्षित राहिल्या, पक्ष्यांचे घर सांभाळले गेले आणि जंगलाचे संवर्धन झाले. आपल्या व्यावसायिक जीवनाचे धागेदोरे संशोधन विषयाशी जोडून त्यांनी ऋषिवत जीवन व्यतीत केलं. त्यामुळे लोक त्यांना 'अरण्यऋषी ' म्हणत.

चितमपल्ली जसे निसर्गाचे पुजारी त्याच प्रमाणे सरस्वतीचे देखील उपासक होते. देशोदेशीच्या दुर्मिळ ग्रंथांचा संग्रह करण्याचा छंद त्यांनी जोपासला. अठरा भाषा जाणणार्‍या या वनमहर्षीने आपला समृद्ध निसर्ग-जिवनानुभव तब्बल 25 ग्रंथांतून शब्दबद्ध केला आहे.यात 'पक्षी जाय दिगंतरा', 'रानवाटा', 'घरट्यापलीकडे', 'निळावंती', 'चैत्रपालवी' यांसारख्या ग्रंथांचा समावेश होतो.त्यांच्या लिखाणातून त्यांची सूक्ष्म निरीक्षणशक्ति, गाढा व्यासंग आणि संशोधक दृष्टी झळकते. तसेच शास्त्रीय ज्ञान आणि लालित्य यांचा सुरेख मेळ घातल्याने, वाचणार्‍याला त्यांचे लिखाण अजिबात रटाळ वाटत नाही. त्यांनी जवळपास एक लाख नवीन मराठी शब्दांना जन्म दिला, ज्यामुळे मराठी साहित्यात निसर्गचित्रणाची हिरवी वाट निर्माण झाली आहे. म्हणुनच समीक्षकांनी त्यांना ' वनविद्येचे तत्त्वज्ञ ललित गद्यकार ' अशी उपाधी दिली आहे. तर जी.ए कुलकर्णींनी " तुमच्या पावलांना रानवाटांची माहेरओढ आहे " असं म्हटलं आहे. 

मला असं वाटत कि 'निसर्ग' आणि 'माणूस' यांना जोडणारा दुवा म्हणजे चितमपल्ली आहेत. त्यांच्या लिखाणाने अनेक व्यक्ती प्रभावित झालेल्या पहायला मिळतात. माणसाने निसर्गाकडे जावं, त्याच्या कुशीत निजावं, त्याच्या विविधतेला स्पर्शून गंधित व्हावं. आणि हे निसर्ग प्रेमाचा सुकाळ असलेलं निसर्गाच गाव आयुष्याच्या प्रवासात कधीतरी शोधायला हवं. कारण त्यानंतर गवसलेलं ठिकाण हे परम विश्रांतीच आणि अनुपम शांतीच असेल. हाच विचार चितमपल्ली प्रत्येकाच्या मनात रुजवू पाहतात. 'निसर्ग' आणि 'साहित्य' या प्रांतात मुक्त विहार करणारं हे निसर्गाचं लेकरू जून 2025 मध्ये निसर्गाच्या कुशीत कायमच शांतपणे निजलं. परंतु, त्यांच कार्य आणि साहित्यसंपदा येणार्‍या पिढीसाठी संशोधनाची ब्लूप्रिंटच ठरेल. त्यामुळे त्यांच्या विचारांच्या शिदोरीतून प्रेरणा घेऊन असे अनेक 'मारुती' घडावेत हीच त्यांना वाहिलेली खरी आदरांजली असेल. या निसर्गाच्या लेकास जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन...

-वैष्णवी नागवडे

The Storyteller Who Listened First- Piyush Pandey

 

In the time when ads couldn’t be skipped, not because of the absence of that option, but because of the quality of the ads. There was this Adman behind such ads, making advertisements, thinking not just what his clients would want, but what the audience would connect to. This Adman was none other than Piyush Pandey, the man who played on the front foot to give an Indian touch to the advertisement industry, which was back then just mimicking the western style, with a distant appeal. He connected advertisements to every Indian, by showcasing the creativity and the unfiltered beauty of the basic Indian lifestyle and culture! His notable advertisements for the brands like Fevicol, Cadbury, Asian Paints, Vodafone, Luna and many more made these brands popular in every Indian household, because of the way it was represented! 

Piyush Pandey transformed advertising from merely selling a product to creating a bond, where every ad spoke not to the mind, but to the heart, connecting people through stories. His taglines for products like Cadbury “Kuch Khaas hai Zindagi Mein”, gave the message to celebrate the little and simple joys of our life, and thus made Cadbury Dairy Milk the sweet symbol of joy! The tagline for Asian Paints “Har Ghar Kuch Kehta Hai”, easily turned houses to homes and the paints to stories! His Fevicol ad with the tagline “Yeh Fevicol ka jod hai, tutega nahi”, gave Fevicol the ability to glue together the trust of the people with that product! His ads were not just filled with persuasive marketing, but were filled with the stories and the emotions of Indians. And these relatable stories and emotions were then followed by persuasion. This man did not just bring logic to the ads but added magic to it! That was what he believed in. He spread his magic beyond the commercials. He helped bring social change through his advertisement for India’s Pulse Polio Programme, with the tagline “Do Boond Zindagi Ke”, starring Amitabh Bachchan. The polio-awareness campaigns turned public-health into a national conversation. This ad drove millions to vaccination booths and played a meaningful part in India’s march to polio-free status. He is also the writer of the song “Mile Sur Mera Tumhara”, the iconic 1988 song that we’ve all heard was a near-anthem for our nation that promoted national integration! This song repeated the main phrase in about 14 languages, “Where my musical note and your musical note merge, it becomes OUR musical note!” This symbolized the beauty of unity in diversity that India is known for! 

Piyush Pandey has done so much for the advertisement industry, for the brands, for the nation, for the Indian audience! His work had earned him a lot of notable awards including The Padma Shri, and other international creative laurels. He also contributed to Ogilvy India’s achievements, making it the most awarded and respected creative agency in India, under his leadership. But all of this did not change his learner and humble attitude. He was a great and inspiring leader to the new creative minds, and helped them play on the front foot and voice their ideas with confidence. That was his motto! He poured a part of his spirit, his vision, and his creative fire, empowering a new generation to dream bigger. From starting his career in this field at the age of 27, as a trainee account executive in Ogilvy to becoming a Global Chief Creative Officer and Executive Chairman India of Ogilvy. He grew the agency, the other creative souls, the advertising field, the brands and the Indian minds with himself, by his evergreen advertisements and his evergreen ideas.

If creativity is the art of making strangers feel known, then Piyush Pandey made the whole country feel recognized. Though we lost this gem on October 24th, he did leave his shine and beauty behind! He will be remembered for his humorous ads with the thoughtful stories, his emotional connecting taglines, his inspiring thoughts and his wide bright smile!

-Shravani Rajguru 

Bharat: A Civilizational Identity, Not a Colonial Construct

 

From the past 104 years, on 1st August, Vaadasabha, which is the official debating union of S. P. College, has been organizing Lokmanya Tilak Punyatithi programme in the remembrance of Lokmanya Tilak. This year Vaadasabha had the honour of hosting Hon. Sanjeev Sanyal, who is a celebrated economist, historian, and thinker. His address was a powerful blend of history, geopolitics, and civilizational introspection, focused on a theme both ancient and urgent: the origins of our national identity as Bharat.

In a world where national identities are often defined by colonial timelines, India, or more accurately, Bharat stands out as an ancient civilization whose continuity predates modern statehood by millennia.

Yet ironically, even in 2025, it becomes necessary to reassert this civilizational truth. As Hon. Sanjeev Sanyal pointed out in his lecture and presentation, the colonial attempt to erase the idea of India wasn’t some historical misstep, it was a deliberate strategy of domination. Calling India “no more a nation than the equator” wasn’t just Churchill’s rhetoric but civilizational gaslighting.

The roots of Bharat go far deeper than modern maps or Mughal chronicles. The term Bharata first appears in the Rigveda, tied to a small tribe — the Bharata-Trutsu, who lived along the once-mighty Saraswati River, lauded as Sindhu-mata, the mother of rivers. This river, dismissed for years as mythical, is now visible through satellite imagery and archaeological evidence, flowing from the Himalayas to the Rann of Kutch, supporting a flourishing Saraswati-Harappan civilization that collapsed not by war, but by climate.

But here's the kicker: India didn’t become a civilization despite its diversity, it became one because it assimilated it. The Battle of Ten Kings, often treated as a mere military episode, laid the foundation of something deeper. After victory, King Sudasa didn't impose, he assimilated. The Vedas emerged not as sectarian texts, but as a Samhita — a compilation of shared wisdom across tribes. This principle ‘unity without uniformity’ became the operating system of Indic civilization.

The Rigveda even ends with a civilizational compact: “Common be your assembly, common your thought.” This idea would echo for centuries, from the scattered Shakti Peethas to Shankaracharya’s pan-India yatras, from Tolkappiyam (the oldest Tamil grammar) rooted in Vedic wisdom to the sacred geography described in the Puranas — rivers, mountain ranges, and even people like the Kiratas and Yavanas are mapped into a cohesive whole.

Even when colonial powers tried to fracture this identity, the internal memory of Jambudwipa (the sacred land of the rose apple) held, from Kashmir’s sages to Kerala’s Mahabali. And nothing symbolizes this better than the Ashoka Chakra on our national flag. It is not merely a wheel, it is the ancient emblem of the Chakravartin — the universal sovereign. King Sudasa once wielded this very symbol, not to dominate, but to unify. Today, it stands not for empire, but for democratic dharma, the wheel that turns not by force, but by consensus.

This blog isn’t a nostalgic ode. It’s a civilizational reminder, that in the face of fractured narratives, we must remember we are not fragments. We are the fire. We shall speak together, let our minds be one, Samgacchadhvam samvadadhvam.

-Aditya Phad

Beyond the Battlefield: The Strategic Role of The Air Force

What is the first thing that comes to our mind when we hear about the Kargil War, the boots on the ground maybe. However, the Kargil Victory is incomplete without acknowledging the role of The Air Force, which played a decisive role in it. On that account, we celebrate July 26th (Kargil Vijay Diwas), as an attempt to pay tribute to the unmatched bravery of The Indian Air Force in the Kargil War (1999).

The wars in the 21st century are not absolute without the usage of advanced fighter jets. The Kargil War is the prime evidence of it, as it was the first time India used combat jets intensely in a war situation. The Indian Air Force launched ‘Operation Safed Sagar’, which targeted the undercover foes situated in Tiger Hills. The Indian Air Force deployed Mirage-2000 fighter jets using laser-guided bombs to destroy major enemy camps like Muntho Dhalo (intruders supply line). While mirages were used to hit from far-distance heights, MiG-27 pilots flew dangerously at lower ranges to bomb enemy targets for precise attacks. 

Transport planes like the AN-32 served well to carry soldiers and goods for military personnel in hilly areas with altitudes of 16000 feet. It is also a lesser-known fact that India used Heron drones provided by Israel for the first time in the war history of India. The Kargil War proved to be a turning point in the technological advancements of The Indian Air Force. India identified the limitations of contemporary air defence and began working on it, since then, it has never looked back. This resulted in the development of an indigenous fighter jet—Tejas, and all of this progress gave rise to the fourth largest military, globally. 

At last, we may infer that the Kargil War victory was the outcome of a military operation in which The Army and The Air Force worked together strategically. We should be aware of heroes like Vikram Batra, and indeed they are significant, but we must also value the sacrifices that aren’t always evident. It's our civic duty to respect, remember, and reiterate the life stories of the fighters who sacrificed themselves for this mother nation.

Jai Hind!!!

-Shlok Nanda

Polymers of Our Progress

On this auspicious occasion of World Environment Day, let’s take a moment to delve in one of the strangest “Evolutionary” headlines you could imagine.

Breaking News! Slowly yet surely, humans have become the only animals who have shown the signs of digesting plastic without any side effects? Apparently, the new generation Beta, has begun adapting to the amount of plastic we consume, and slowly, maybe a few years later, our descendants will be able to digest it completely and make it biodegradable. Ironically, the ones who were contaminating the food chain, will now fix it. This ‘discovery’ has brought relief to countless plastic producers and recyclers.

Did you believe it? If you fell for it, welcome to the club. As plastic disposal remains an unsolved burning issue and masses are worried about the undisposable nature of this wretched material, despite the fact that none are actually concerned. People want a magical solution for its disposal. Moreover, microplastic is an even larger, yet oddly obscure, issue quietly bide their time to wreak havoc on our lives.

From food to fashion, from industry to medication. Microplastic has a wide reach. And wherever it reaches, it acts like a horcrux of plastic, making it immortal.

But what is microplastic? One widely accepted definition describes it as any plastic fragment between 1 nanometer and 5 millimeters in width. One nanometer is just a fraction of the width of a human hair, and 5 millimeters is about the width of a wedding ring.

Globally, an estimated 11 million tonnes of plastic waste leak into aquatic ecosystems each year, while microplastics accumulate in the soil from sewage and landfills due to the use of plastics in agricultural products. According to the UN Environment Programme, one estimate indicated that 2.7 million tonnes of microplastics seeped into the environment in 2020. This estimate is expected to double by 2040.

But what's the deal with microplastic today? On the occasion of World Environment Day, the spotlight turns to microplastic, on the theme of "Beat Plastic Pollution", a crisis whose reach has become dangerously widespread. Research says, from soil to air, from the rivers to the human blood, and from Mount Everest to the Mariana Trench. Microplastic has contaminated everything. And the worst part is it's affecting if it gets majorly accumulated. The leaching microplastic into oceans contaminates the aquatic life, which later contaminates food which humans and other organisms consume.

"As you sow, so shall you reap." A simple principle of Mother Nature. Easy to understand, easy to forget, but ruthlessly real.

But then what's the solution to this Microplastic dilemma? It would've been a magical solution if humans would've miraculously begun digesting plastic and rendering it biodegradable. But that’s just wishful thinking.

Nevertheless, the best possible solution can be rethinking a sustainable path with the help of a circular economy for plastic, meaning we need to rethink how we design, make, use and reuse plastics. Products must be designed to be used more than once, and to be recycled at the end of their life. This shift must involve everyone in the plastics value chain. A just transition is key to safeguarding waste pickers’ livelihoods and ensuring social fairness, leaving no one behind.

-Soham Sonar

Anti-Terrorism Day

What a coincidence, right? When our country is doing everything in order to fight terrorism, we are setting an example of what 21st May Anti-Terrorism Day is commemorated for. This day in history was chosen in remembrance of our former Prime Minister Shri Rajiv Gandhi. He was assassinated with 14 other people on a plane by a suicide bomber who allegedly belonged to Srilanka based Terror organization in Sriperumbudur, near Chennai, on 21st May 1991. This day thereafter serves the purpose to raise awareness about the evils of terrorism and violence and promote peace and unity.

History is the witness to the catastrophic and morbid loss of lives of innocent people and, not to be forgotten, lives of our unsung brave soldiers. Terrorism isn’t a new chapter in the lives of people; it thrived through time. Nevertheless of advanced tech, advanced communication, or the internet, it thrived nevertheless. The history of terrorism in India dates back to 8 June 1980, with the Mandai Massacre in Tripura, which resulted in the killing of around 500 people. More recently, the Pahalgam Attack on 22nd April 2025 claimed 26 lives. Its consequences were visible to all. Terrorism has never done any good for a nation. A country’s strength lies in its ability to resolve conflicts through peace and integrity. Terrorism divides people; it takes away the most precious treasure of the country, which is “its youth”. In most cases the people involved in terrorism are young people, who are brainwashed by a few masterminds sitting at the top of the hierarchical pyramid. These leaders rarely sacrifice themselves; instead, they manipulate the naive to carry out their plans. The masterminds behind these heinous crimes have only one propaganda, and that is to influence the government or an international governmental organisation or to intimidate the public. Their only goal is manipulation, and in order to do so, they need manpower, and hence, they target the youth and convince them into committing crimes in the name of religion or duty.

Terrorism happens due to very minute things but results in devastating aftereffects. To begin with, the very cause of it is religious ideologies where one community thinks it is superior to the other. Social or economic inequalities, such as poverty , unemployment or lack of education, can push people to take extreme steps; Past psychological trauma in a person’s life, where a person thinks of taking revenge, to state an example from the past – the Pulwama attack, the perpetrator Adil Ahmad Dar joined the terrorist group to take revenge on the Indian Army because of an incident that took place in his life; State-sponsored terrorism also results in terrorism, where the government itself supports the terrorist groups and funds them to accomplish their strategic or geopolitical goals.

Regardless of how big the problem is, it can be solved. The first and foremost step towards cutting the roots of terrorism is by finding the roots and not clinging on to the branches of the tree. Addressing the root causes will help eradicate the problem; spreading awareness by strengthening education will help fight radical ideologies; improving economic opportunities so that nobody has to turn towards malpractices in lack of money and other resources; and strengthening the security and intelligence of the nation to prevent and respond to possible attacks.Concluding with what former President of the US, Mr Barack Obama, and spiritual leader of Tibetan Buddhism Dalai Lama, stated,

“Terrorism is a global problem that requires a global solution, and it is not a fight between religions or cultures. It is a fight between humanity and inhumanity."

For the sake of mankind, this evil has to be eradicated from its roots, or else the holy motherland will turn red.

-Nandini Dirsinala

जगणं, जपणं आणि जिणं-कला

मानवाला खरं तर जिवंत राहण्यासाठी अन्न, पाणी आणि प्राणवायू एवढ्याच गोष्टी पुरेशा होत्या; पण तरीही प्राचीन गुहाचित्रांचे अवशेष आणि शिल्पकलेचे नमुने आजही सापडतात. म्हणजेच प्राचीन काळात ‘कला’ ही विरंगुळा होती. मानवाच्या उत्क्रांतीसोबत कलेचं महत्त्व वाढत गेलं. मनातील गुंतागुंतीच्या आणि उत्कट भावनांना दिलेलं मूर्त स्वरूप म्हणजे ‘कला’. ही कला त्याच्या जगण्याला अर्थ देऊ लागली, आणि पुढे ती त्याच्या अर्थार्जनाचं साधनदेखील बनली. पण इतक्या बदलांनंतरही कलेचा आत्मा तसाच राहिला — त्याच उत्कट भावना, तेच कौशल्य, निर्मितीतून मिळणारा आनंद आणि समाधानही तेच. आणि हा आनंद केवळ कलाकारापुरताच मर्यादित राहत नाही; तर त्या कलेची अनुभूती घेणाऱ्या प्रत्येकापर्यंत पोहोचतो. चित्रकलेपासून ते शिल्पकलेपर्यंत आणि संगीतापासून ते नृत्यकलेपर्यंत — प्रत्येक कलेचं एक शास्त्र आहे; पण त्या शास्त्राची चौकट होत नाही. प्रत्येक कलेचे काही नियम आहेत; पण त्या नियमांची बंधनं होत नाहीत. कारण, कला स्वच्छंद असते!

कला माणसाला व्यक्त व्हायला मदत करते, माणसातलं माणूसपण जपते, पर्यायाने माणसालाच जपते. कला ही कलाकारांची ओळख बनते आणि कलाकृतींमध्ये कलाकाराच्या भावनांची, माणूसपणाची, अस्तित्वाची, झलक दिसत राहते.  मनापासून कलेची साधना करणाऱ्या कलाकाराला जसं समाधान मिळतं, तसंच कलेचा मनापासून आदर करणाऱ्या कलासक्तालाही मिळतं. प्रेक्षक किंवा श्रोते होणं तसं सोपं; पण खऱ्या अर्थाने कलासक्त होणं कठीण. कोणत्याही कलेबद्दल आत्मीयता बाळगणं, त्यामागच्या कष्टांची जाण असणं, कलाकाराचा आणि त्याच्या कलाकृतीचा मनापासून आदर करणं' म्हणजे कलासक्त होणं.

अलीकडचीच एक घटना — सोशल मीडियावर Studio Ghibli स्टाईल AI-Generated Imagesना अचानक पेव फुटलं. Ghibli या जपानी ॲनिमेशन स्टुडिओचं मूळ वैशिष्ट्य म्हणजे – प्रत्येक फ्रेम ही कलाकारांनी तासनतास घेतलेल्या मेहनतीतून साकारलेली असते आणि त्यातील बारकाव्यांमुळे प्रत्येक पात्राचं भावविश्व जिवंत झाल्याचं भासतं.

पण जिथे AIकडे भावना नाहीत, तिथे ह्या कृत्रिमतेला ‘कला’ म्हणावं का? ती केवळ नक्कल ठरते — आणि कलाकारांच्या कष्टांचा अपमानदेखील. अनेकांनी हा ट्रेंड फॉलो केला; पण खरे कलासक्त रसिक मात्र याला विरोध करत उभे राहिले. यामुळे सिद्ध झालं की कलेतील कृत्रिमता ही कलाकारालाही खटकते आणि कलासक्तालाही. कलाकार कलेला जिवंत ठेवतो, कला कलाकाराला जगवते, आणि कला माणसांच्या जगण्याला अर्थ देते.

ही जगण्या-जगवण्याची कला म्हणजे – मन रिझवणारा आणि कलासक्त रसिकांना थिजवणारा कौशल्यपूर्ण आविष्कार! म्हणूनच कलेमुळे जगणाऱ्या, कलेसाठी जगणाऱ्या आणि कलेला जीवन मानणाऱ्या, अशा सर्वांना — जागतिक कला दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा! 

-अनुष्का बिराजदार.

डॉ. आनंदीबाई जोशी: भारताच्या पहिल्या महिला डॉक्टरांचा प्रेरणादायी प्रवास

डॉ. आनंदीबाई गोपाळराव जोशी या केवळ भारतातील पहिल्या महिला डॉक्टर नव्हत्या, तर त्या शिक्षण, धैर्य आणि समाजसुधारणेच्या दिशेने घडलेल्या महत्त्वाच्या प्रवासाचे प्रतीक होत्या. 31 मार्च 1865 रोजी पुण्यात जन्मलेल्या आनंदीबाईंच्या जीवनप्रवासाने अनेक महिलांसाठी प्रेरणादायी उदाहरण निर्माण केले. त्या यमुना या नावाने जन्मल्या, मात्र विवाहानंतर त्यांचे नाव आनंदीबाई झाले. केवळ स्वतःसाठी नव्हे, तर संपूर्ण भारतीय स्त्री समाजाच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी त्यांनी मार्ग निर्माण केला.

त्यांच्या जीवनाची सुरुवात एका पारंपरिक कुटुंबात झाली, जिथे स्त्रियांनी शिक्षण घेणे दुर्मिळ होते. नऊव्या वर्षीच त्यांचा विवाह गोपाळराव जोशी यांच्याशी झाला, जे स्वतः एक प्रगतिशील विचारांचे होते. त्यांनी आनंदीबाईंना शिक्षण घेण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. चौदाव्या वर्षी मातृत्वसुख लाभले, मात्र मुलाच्या आजारपणात योग्य वैद्यकीय उपचार न मिळाल्यामुळे त्याचा मृत्यू झाला. हा धक्का त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी देणारा ठरला. त्यांनी ठरवले की अशा परिस्थितीत अन्य कोणत्याही आईला जावे लागू नये, आणि त्यामुळेच त्यांनी डॉक्टर होण्याचा निर्धार केला. त्या काळात स्त्रियांनी शिक्षण घेणेच कठीण होते, आणि डॉक्टर होणे तर कल्पनेपलीकडचे होते. मात्र, गोपाळरावांनी आनंदीबाईंना शिकण्यासाठी पूर्ण पाठिंबा दिला. त्यांनी अमेरिकेतील पेनसिल्व्हानिया विद्यापीठात वैद्यकीय शिक्षण घेण्याचा निर्णय घेतला. त्याकाळच्या मानसिकतेनुसार एका हिंदू स्त्रीने परदेशात जाऊन शिकणे हे समाजाला अजिबात मान्य नव्हते. लोकांनी टीका केली, विरोध केला, पण आनंदीबाईंनी निश्चय सोडला नाही. समाजाच्या विरोधाला न जुमानता त्या बोटीने एकट्याच अमेरिकेला रवाना झाल्या आणि सात समुद्र पार करत आपले शिक्षण पूर्ण केले. त्या भारताच्या पहिल्या महिला डॉक्टर झाल्या आणि त्यांनी देशातील महिलांसाठी शिक्षण व आरोग्याच्या नव्या संधी निर्माण केल्या.

शिक्षणाच्या प्रवासात त्यांना अनेक अडथळे आले. अमेरिकेतील हवामानामुळे त्यांचे आरोग्य खालावत गेले. त्यांना क्षय झाला, पण तरीही त्या थांबल्या नाहीत. शिक्षण पूर्ण करून त्या भारतात परतल्या आणि आपल्या देशातील स्त्रियांसाठी वैद्यकीय सेवा देण्याचे स्वप्न पाहू लागल्या. दुर्दैवाने, त्यांच्या शरीराने साथ दिली नाही आणि अवघ्या 22व्या वर्षीच त्यांचे निधन झाले. मात्र, त्यांनी उभारलेला मार्ग पुढील पिढ्यांसाठी दीपस्तंभ ठरला. त्यांचे जीवन आपल्याला शिकवते की, स्वप्नं पाहणं सोपं असतं, पण ती पूर्ण करण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो. त्यांनी सामाजिक बंधनांना झुगारले, शिक्षणासाठी कठीण परिस्थितीतही प्रयत्न सुरू ठेवले आणि अपयश आलं तरी मागे हटल्या नाहीत. त्यांची कथा हे दर्शवते की शिक्षण हीच खरी शक्ती आहे आणि कोणत्याही परिस्थितीत आपल्याला आपले ध्येय गाठण्यासाठी झगडावे लागते.

आज, त्यांच्या जयंती निमित्त आपण त्यांच्या कार्याची आठवण ठेवून त्यांच्या धैर्याचा, मेहनतीचा आणि चिकाटीचा आदर्श घ्यायला हवा. त्यांनी निर्माण केलेला मार्ग आपण पुढे चालत राहिलो, तर भारतात आणखी असंख्य आनंदीबाई घडतील. त्यांच्या स्मृतींना विनम्र अभिवादन!

-मृण्मयी पाटस्कर

रंगभान

मला मोहित करतात रंग, त्यांच्या छटा, त्यांचं दिसणं, त्यांचं असणं, सारंकाही. जगातले आणि आयुष्यातले रंग सारखेच असं वाटलं तेव्हा कळलं की एकेका आयुष्यानेच जग रंगीत होत राहातं, कधी प्रेमाने लाल, दुःखाने काळं किंवा स्थैऱ्याने पांढरंही. कोणताच रंग नसलेला 'ना'रंगी रंग जसा पाण्याला असतो तसा तुम्हां-आम्हालाही तो निसर्गदत्त असतो. जिथे जन्मावं, ज्या स्थितीत राहावं, वाढावं तिथला रंग पांघरत राहतो आपण. तो रंग नक्की ल्यावा मात्र ल्यावा तो विवेकाच्या गाळण्यातून गाळून. असा विचार केला तर किती सहज वितळून जातो पदराखाली जपलेला खोटा अभिमान, माणसातली आणि खरंतर मनातली दरी लीलया भरून काढतात हे रंग... मात्र पूर्वसुरींच्या अनुभवातून एक गोष्ट नक्की कळते की ह्या रंगांचं प्रयोजन फार व्यापक आहे, बघावा तसा पर्वत दिसावा तसेच हे रंगदेखील आहेत. सृष्टीच्या व्यापकतेचं वैभव हे रंगच तर दाखवतात. समुद्र आणि वाळवंटाचा रंग एक नाही म्हणूनच दोघांना त्यांचं-त्यांचं महत्त्व आहे, माहात्म्य आहे. ह्या रंगांकडे जेव्हा भौतिकदृष्ट्या बघतो तेव्हा खरंच अवाक् होऊन जातो. शरीरातल्या विशिष्ट पेशी दृष्याच्या रंगभानासाठी कारणीभूत ठरतात असं शास्त्र सांगतं. माणसा-माणसात त्यातले पुसटसे भेद आणि त्याचे आजारही सांगतं, ते खरं देखील आहे पण यावरून काही अंशांनी तरी माणसांची दृष्टी वेगळी असते हेच स्पष्ट होतं. हे कळल्यावर दृष्टी वेगळी असल्याने माणसांचा दृष्टिकोन वेगळा असणारच हे मनाला इतकं पटतं की मतभेदाची कित्येक कारणं समूळ मावळून जातात.

कोट्यावधी लोकांचं जीवन युगांपासून व्यापून राहिलेले धर्म म्हणे एका रंगाने दर्शविता येतात, हे रंगांचं केवढी माहात्म्य म्हणावं ! इथे आठवतो तो शाळेतला प्रयोग, प्रिझम मधून गेलेले सगळे रंग शेवटी पांढर्या रंगामधे परिणत होतात, तेचा वाटतं की शेवटी शुद्ध श्रद्धेच्या चौकटीतून गेलेले सगळेच रंग एकाच चैतन्यात मिसळणार आहेत. तेव्हा माझ्या रंगाचा मला अभिमान असला तरी दुसऱ्याच्या द्वेषाचं कारणच उरत नाही. म्हणून महत्व द्यायचं ते प्रत्येकाच्या स्वतंत्र असण्याला, दिसणं हे काळाच्या ओघात बदलत राहणारच असतं. शेवटी सगळे सारखाच श्वास घेतात, कुणाचा श्वास भगवा नसतो किंवा हिरवाही... जसा शब्दांसाठी अर्थ तसा रंगांसाठी भाव असतो. जे शब्दांतून सांगता येत नाही, अभिनयातून दाखवता येत नाही ते रंग दर्शवतात. कलाकाराच्या भावावस्थेपर्यंत नेणारी शिडी म्हणजे रंग. भान हरपून टाकणारे तसं भानावर आणणारेही रंगच. प्रत्येकाला आपलं आयुष्य बसवता येतं एखाद्या रंगामध्ये किंवा दोन-चार रंग मिसळून साकारलेल्या एखाद्या रंगामध्ये, मात्र त्याला धाडस हवं हे नक्की. नाही म्हटलं तरी आजच्या काळात प्रत्येकाच्या विचारांना एखादा रंग लागलेलाच असतो. अशा रंगांच्या छटा फार बोलक्या असतात. माणसाला अगदी सुरुवातीला चित्र काढता येत होतं पण तो तिथे थांबला नाही, पाना-फुलांच्या रसाने तो त्यामधे रंग भरू लागला, स्वतःचे क्षितिज स्वतः विस्तारू लागला. आजची परिस्थिती तशी फार वेगळी, पण हृदयाची तहान अगदी तिच. आयुष्यात रंग भरण्याची, आयुष्य रंगीत करण्याची. प्रत्येकाच्या मनातल्या रंगांना कर्माची जोड मिळतेच असं नाही, पण रंगांची ओढ मात्र कायम राहते, जशी मनात तशी इतिहासाच्या पानांवरही. कधी हातात नसलेले अनपेक्षित रंग उधळले जातात आणि नव्हत्याचं होतंदेखील होतं.

रस्त्याच्या कडेला फुलं विकून पोट भरण्याची ईच्छा उरात बाळगणाऱ्या मुलाच्या निरागस डोळ्यांत मला हेच रंग दिसतात किंवा त्याच्यासमोरून गाडीच्या खिडकीतून हात दाखवत जाणाऱ्या एखाद्या सोनूच्या डोळ्यातही अगदी तेचं रंग असतात. ए.सी.मधे बसलेल्या आणि रस्त्यावर झोपलेल्या माणसांच्या स्वप्नातही हेच रंग जाणवतात, खरंच माणसाचं अंतरंग इतकं रंगीत असतं का ? 

 -अनीश जोशी

जागतिक महिला दिन!

हा केवळ उत्सव नाही, तर इतिहासाच्या पानांवर ठसठशीत उमटलेली एक खूण आहे—स्त्रियांनी मिळवलेल्या यशाची, स्वातंत्र्याची, आत्मसन्मानाची आणि अजूनही चालू असलेल्या संघर्षाची! या उत्सवाची सुरुवात रंजक आणि महत्त्वपूर्ण आहे. ८ मार्च ही तारीख निवडण्यामागे खास कारण आहे. १९०८ मध्ये १५०० महिलांनी न्यूयॉर्कमध्ये रस्त्यावर उतरून मोर्चा काढला होता. रशियातील महिलांनी ‘महिला दिवस’ साजरा करत पहिल्या विश्वयुद्धाचा विरोध केला होता. तर युरोपमध्येही महिलांनी ८ मार्च रोजी शांतीच्या समर्थनार्थ रॅली काढली होती.

महिलांनी आपल्या हक्कांसाठी दिलेल्या लढ्याच्या स्मरणार्थ दरवर्षी ८ मार्च हा दिवस जागतिक महिला दिन म्हणून साजरा केला जातो. २८ फेब्रुवारी १९०९ रोजी न्यूयॉर्क येथे पहिला महिला दिन साजरा करण्यात आला, परंतु १९१० च्या आंतरराष्ट्रीय महिला परिषदेत मांडलेल्या सूचनेनुसार ८ मार्च हा दिवस आंतरराष्ट्रीय महिला दिन म्हणून निश्चित करण्यात आला. भारतात, मुंबई येथे पहिला महिला दिन ८ मार्च १९४३ रोजी साजरा झाला. २०२५ सालच्या जागतिक महिला दिनाची संकल्पना आहे – ‘सर्व महिलांसाठी आणि मुलींसाठी : हक्क, समानता, सक्षमीकरण.’

परंतु ही केवळ घोषणा नसून स्त्रीत्वाने संपूर्ण जगाला घातलेली साद आहे—एक परिवर्तनाची मागणी. स्त्री शक्तीच्या सन्मानासोबत त्या शक्तीच्या न्यायाची हाक. इतिहासाच्या कपाटात अनेक कथा दडल्या आहेत. काही स्त्रियांनी क्रांती घडवली, काहींनी विद्रोह केला, तर काहींनी सहनशीलतेच्या कडेलोटावरही आत्मसन्मान जपला. ऋग्वेदातील गार्गी, मैत्रेयी, राणी लक्ष्मीबाई, रोजा पार्क्स, मदर तेरेसा, कल्पना चावला, सिंधुताई सपकाळ, मारिया क्युरी—अशा अनेक स्त्रिया जागतिक, राष्ट्रीय, शहरी, ग्रामीण स्तरावर आदर्श ठरल्या.

पण ८ मार्च हा दिवस फक्त या महान स्त्रियांना स्मरण्याचा आहे का? की नवीन उदाहरण घडवण्याची प्रेरणा घेण्याचा?

मला वाटते—दोन्हीही नाही.

या ओळखींच्या पलीकडे असलेल्या प्रत्येक स्त्रीला तिचे स्त्रीत्व मुक्तपणे जगता यावे, हाच या दिवसाचा खरा अर्थ. नेहमीप्रमाणे यावर्षीही ८ मार्च हा दिवस उत्सवाप्रमाणे साजरा केला जाईल, पण या आनंदाच्या पलिकडेही एक कटू वास्तव आहे. आजही अनेक स्त्रिया अन्याय सहन करत आहेत, आत्मसन्मानाच्या आणि स्वातंत्र्याच्या एका खोल दीर्घ श्वासाची याचना करत आहेत. हे चित्र बदलायला किती काळ लागेल, हे काळच ठरवेल.

परंतु मला ठाऊक आहे की, काही पुरुषी क्रौर्याच्या पलीकडेही एक पुरुषी करुणेचा उजेड आहे. त्या पुरुषी ममत्त्वासाठी माझा हा लेख. स्त्रीत्वाच्या जाणिवेच्या शब्दांत अरुणा ढेरे म्हणतात—

"की हिला मातीचं बळ मिळो,

लहरी वादळाचं पिसाटपण

समजून रानावनात तगण्यासाठी...

की हिला पाखरांच्या संवादाचं सुख कळो...

वाढण्याच्या कळा सोसत पानांत येण्यासाठी...

ही होईल जर स्वतःच्या ओळखीइतकी खोल,

तर टिकवील आपोआपच स्वप्नांच्या शिरेशिरेतली ओल....”

एकीकडे मातीचं बळ आणि वादळाचं पिसाटपण अंगी रुजवणाऱ्या स्त्रीला, पाखरांच्या संवादाचं सुख कळण्याइतकी शांतीही मिळो. तिच्या स्वप्नाइतकीच तिला तिची खरी ओळखही कळो.

उत्सव होवो तिच्या आत्मसन्मानाचा, तिच्या कसोटीचाही—

ती स्त्री आहे म्हणून भोगाव्या लागणाऱ्या वेदनेचाही,

आणि ती स्त्री आहे म्हणूनच अनुभवता येणाऱ्या सर्जनत्वाचाही.

-प्रतीक्षा ओंबळे

भारतीया वैज्ञानिकाः।

          लीलावती भास्कराचार्यं पृच्छति, यदि कमपि वस्तु वयम् उत्क्षिपामः, तर्हि तद् वस्तु पुनः अधः पतति। एतस्याः क्रियायाः कारणं पृथ्व्याः आकृष्टिशक्तिः अस्ति। पृथ्वी शेषनागे, कूर्मे, तथा च मेरुपर्वते अवलम्बिता नास्ति, एतदपि भवानेव अवदत्। तर्हि गुरुत्वम् इति कारणात् पृथ्व्याः तथा च अन्यानां खगोलपिण्डानाम् अधःपतनं किमर्थं न भवेत्? भास्कराचार्यः ताम् उत्तरं ददति, 

          आकृष्टिशक्तिश्च मही तया यत्, खस्तं गुरुः स्वाभिमुखं स्वशक्त्या ।

          आकृष्यते तत्पततीव भाति, समेसमन्तात् क्व पतत्वियं खे ।।

वयं वदामः, न्यूटनमहोदयेन गुरुत्वाकर्षणसिद्धान्तः कथितः। परन्तु तस्य शून्यपञ्चपञ्चशतकात् पूर्वं सम्पूर्णब्रह्माण्डस्य गुरुत्वाकर्षणविषये भास्कराचार्यमहोदयः उक्तवान्।ये मनुष्याः प्राचीनकाले फलानि खादित्वा, एतद् फलं मधुरम् उत्तमं च अस्ति, परन्तु तद् फलं विषयुक्तं अस्ति, एतद् ज्ञातवन्तः, ते अपि वैज्ञानिकाः आसन्, एतद् वक्तुं शक्नुमः। कोऽपि विषयुक्तं फलं खादित्वा मृत्युम् अपि प्राप्तवान्, कोऽपि अश्मान् घर्षयित्वा अग्निम् अपि निर्मितवान्। एताः सर्वे वैज्ञानिकाः एव आसन्। तत् कारणात्, ये ये कानपि वैज्ञानिकप्रयोगां कृत्वा तस्मात् किमपि  नूतनं ज्ञानं प्राप्नुवन्तः, ते ते वैज्ञानिकाः एव सन्ति, एतद् अहम् मन्ये।

विज्ञानं नाम विशेष-ज्ञानम्। अतः यैः यैः किञ्चिदपि विशेषं ज्ञानं प्राप्तं, ते ते सर्वे वैज्ञानिकाः एव सन्ति, इति अहं मन्ये। तस्मात्, येन पाणिनिमहोदयेन, संस्कृतम् इति समृद्धायाः भाषायाः सूक्ष्मनिरीक्षणेन, प्रत्येक-शब्दस्य कृते चिन्तनं कृत्वा विस्तृतं व्याकरणं लिखितं, सः पाणिनिमहोदयः अपि वैज्ञानिकः अस्ति, इति अहं मन्ये। अद्य सङ्गणकशास्त्रस्य यत्समानम् कठिनतमं व्याकरणमावश्यकं, तत्समानम् व्याकरणं सः कैककालात् पूर्वम् एव रचितवान्। न केवलं पूर्वकाले, अपि तु अद्यसमये अपि विज्ञाने एव संपूर्णाः मग्नाः वैज्ञानिकाः सन्ति। यदि वयं पश्यामः, पोखरण इत्यत्र भारतस्य परमाणुस्फोटप्रदर्शनं जातम्। तत्र काकोडकर अनिलमहोदयस्य बहु महत्वपूर्णम् उत्तरदायित्वम् आसीत्। परन्तु यत्र एव सः तस्य तातस्य मृत्युवार्तां प्राप्तवान्। सः सत्वरं गृहं गत्वा, तातस्य अन्तिमदर्शनं गृहीत्वा, पुनः सत्वरं पोखरण इत्यत्र आगतवान्। कौटुम्बिक उत्तरदायित्वाद् अपि देशकार्यं परम् अस्ति, इति तस्य निष्ठा। देशस्य कृते यद् उत्तरदायित्वम् अस्ति, तस्य प्रथमतः विचारः करणीयः, इति महती भावना तस्य हृदये अस्ति।

माशेलकरमहोदयेन भारतस्य पुरातनग्रन्थां पठित्वा, तत्र ये ये सिद्धान्ताः दत्ताः सन्ति, तेषां सर्वेषां 'पेटण्ट' इत्युक्ते स्वाम्यं तेन भारतस्य कृते प्राप्तम्। हल्दी तथा बासुमती तण्डुलस्य स्वाम्ये अमेरिका देशः प्राप्तुम् इच्छितवान्। परन्तु महा-प्रयासेन माशेलकरमहोदयेन ते स्वाम्ये भारतस्य कृते प्राप्ते। अहम् एकं साक्षात्कारम् अपश्यम्। तत्र साक्षात्कारकर्तारः वैज्ञानिकाय पृष्टवान्, यत् "वैज्ञानिकक्षेत्रे भारतस्य किं योगदानम् अस्ति?" सः वैज्ञानिकः अकथयत्, "विज्ञानक्षेत्रे भारतस्य योगदानं शून्यम् अस्ति।" यदि वयं एतस्य उत्तरस्य विषये चिन्तयामः, तर्हि एकः निष्कर्षः जातः, यत् "शून्यः" एषः सर्वेषां वैज्ञानिकसिद्धन्तानां मूलम् अस्ति। अतः सर्वसिद्धन्तानां मूलम् एव अस्माकं भारतदेशेन विज्ञानक्षेत्राय दत्तम् अस्ति। तस्मात्, अद्य ये ये देशाः अवकाशे उड्डयनं कुर्वन्ति, ते ते सर्वे भारतस्य आर्यभट्टः नाम वैज्ञानिकस्य ऋण्यः सन्ति। 

शून्येन विना काचिद् अपि सङ्ख्यायाः मूल्यं न वर्धते। तत् समानं, वैज्ञानिकैः विना वैज्ञानिकक्षेत्रस्य वर्धनम् अपि न भविष्यति, एतद् वयं सदैव संस्मराम इति अहं मन्ये।

- मुक्ताई देसाई

स्नेहेन सर्वे वशाः।

मध्यायुगीनकाले मुघलः तथा हिन्दुराष्ट्राणाम्मध्ये  किञ्चिदपि स्नेहसम्बन्धाः नासन् । आक्रमणं युद्धं च एतासां सर्वासां परिस्थितौ  सामान्यजनानां जीवनम् अत्यधिकं कठिनं जातम्। कर्णावती सङ्ग्रामस्य मृत्योः पश्चात् राज्यपदे नियुक्ता। स्वराज्यं सङ्कटे दृष्ट्वा सहाय्यस्य अपेक्षया सा हुमायवे रक्षासूत्रं प्रेषितवती। अतः अन्ते रक्षासूत्रस्य कारणात् हुमायुः तस्यै सहाय्यं कृतवान्। द्वाभ्यां मुघलसम्राटाभ्यां सह युद्धं जातम्। तत्कारणात् हिन्दु -  मुघलसम्बन्धः दृढः जातः। अतः 'स्नेहेन सर्वे वशाः' एतदेव सत्यम्। ' स्नेह ' शब्दः नाम न केवलं प्रेम , आकर्षणम् अपि तु आत्मीयता, संवेदनशीलता तथा च बन्धुभावः। अग्रे ' सर्वे वशाः ' अत्र सूचितस्य सम्बन्धस्य अर्थः न केवलम् आकर्षणम् अपि तु उन्मुखता, वात्सल्यम्, आत्मीयतायाः सम्बन्धाः। सिन्धूताई- सपकाल-महोदया एव तस्य  समर्पकम् उदाहरणम् । रक्षणार्थं नैके बालकाः आक्रन्दन्ति, ते शिक्षणात् वञ्चिताः आसन्। एतेषां कृते सा मातृसमम् उत्तरदायित्वं निर्वहति। तान् आकाशे विहारार्थं प्रेरिता । तेषां बालकानां वशीकरणम् अपि सा स्नेहेन कृतवती। 

यस्याः कारणेन समाजस्य निम्नघटकाः आकाशे उड्डयनं कर्तुं शक्नुवन्ति तथा च साने गुरुजी नाम्ना ख्यातः महोदयः उक्तवान्,  स:एक एव सत्यधर्मः, विश्वाय स्नेहाभावः अर्पणीयः। तत्समानं व्यक्तिमत्वम् अस्ति आमटे - प्रकाशमहोदयस्य । समाजात् बहिष्कृतानाम् आदिवासिबान्धवानां कृते सः दीपस्तम्भः अभवत्। आदिवासिबान्धवानां कृते तस्य कार्यं अतुलनीयम्। तेषां कृते सः करनिर्मुक्तं शिक्षणम्, आरोग्यसुविधाः , व्यापारज्ञानम्, कृषिकार्यं, व्यवहारज्ञानं च स्नेहेन एव आरभत्। आदिवासी प्रभागतः आगता द्रौपदी मुर्मू यदा राष्ट्रपतिपदे नियुक्ता भवति, तदा आमटे -महोदयस्य कार्यपूर्तिः अभवत्, इति अहं मन्ये। तत् कारणात् भारतीयाः तथा आदिवासिबान्धवाः च वशाः।

यदा वयं ' सर्वे ' इति वदामः, तदा तस्य अर्थः मनुष्याः इति एव नास्ति, अपि तु पशवः, प्रकृतिः अपि अस्ति। एतान् सर्वान् अपि स्नेहेन वशीकर्तुं शक्यते। पशवः स्पन्दनं, स्पर्शं च अनुभवितुं समर्थाः। स्नेहपूर्णवर्तनस्य कारणात् ते अपि एकानिष्ठाः अभवन्। तेषां भूतदयां दर्शयित्वा ,  पालनपोषणेन आमटे महोदयः तान् आप्तान् कृतवान्। न केवलं आमटे महोदयः अपि तु महाडतः मेस्त्री  प्रेमसागर- महोदयः। तेषां गरुडसंवर्धनस्य कार्येण न केवलं गरुडान् अपि तु पयर्यावरणस्नेहिनः सः वशं कृतवान् ।

कम् अपि भारतीयं पश्यतु। सः ' वसुधैव कुटुम्बकम् ' इति धारणां मन्यते।  अतो भारतः रशियातः तैलं स्वीकरोति। चीनदेशः, यः रशियादेशस्य शत्रुपक्षः। तेन सह सामञ्जस्य विधेयकं करोति सःभारतः । रशिया - यूक्रेन युद्धे मध्यस्थः भवति। एतद् कारणात् भारतेन सम्पूर्णविश्वं वशीकृत्य सः शान्तिदूतस्य भूमिकां निर्वहति। अतः अहं मन्ये, स्नेहेन सर्वे वशाः। परन्तु  अहं विषयस्य द्वितीयं पक्षम् अपि वक्तुम् इच्छामि। यदि 'स्नेहेन सर्वे वशाः ' इति शक्यं तर्हि कुरुक्षेत्रे युद्धं न जातम् स्यात्। रावणवधस्य कर्तव्यम् एव पुरा न भूतं , कस्या अपि स्त्रीणां शोषणं न जातं स्यात्। न्यायालयं गत्वा  न्यायभिक्षायाः आवश्यकता न समुद्भूता। कौटिल्यः अपि उक्तवान् 'शत्रोः मित्रम्, शत्रुः एव ज्ञातव्यम्, तस्य नाशः करणीयः' । अतः एव अपि सत्यं स्नेहेन सर्वे वशाः?

          यथा संस्कृतसुभाषिते उक्तम् , 

बन्धनानि किल सन्ति बहूनि प्रेमरज्जुमयबन्धनमाहुः । दारुभेदनिपुणोऽपि षडङ्घ्रिः निष्क्रियो भवति पङ्कजकोशे ।।

एतस्य सुभाषितस्याधारेण चिन्त्यते, तर्हि  'स्नेहेन सर्वे वाशाः ' एतद् सत्यमेव।

-तन्वी चितळे

करुणापुरुष बाबा आमटे

हरवले आभाळ ज्यांचे हो तयांचा सोबती, सापडेना वाट ज्यांना हो तयांचा सारथी

हरवले आभाळ ज्यांचे हो तयांचा सोबती!

गुरू ठाकूर यांच्या या उक्तीप्रमाणे, ज्यांनी आपले तन, मन, धन आणि संपूर्ण जीवन निराधारांसाठी, उपेक्षितांसाठी अर्पण केले, ते थोर मानवतावादी व परिवर्तनवादी समाजसेवक, ऋषितुल्य बाबा आमटे. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांच्या कार्यकर्तृत्वावर दृष्टिक्षेप टाकण्याचा एक छोटासा प्रयत्न म्हणजे हा लेख. खांडववनाचे रूपांतर नंदनवनात करणारे उतुंग व्यक्तिमत्त्व म्हणजेच मुरलीधर देवीदास आमटे उर्फ बाबा आमटे! त्यांचा जन्म २६ डिसेंबर १९१४ रोजी महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यातील हिंगणघाट येथील एका समृद्ध घरात झाला. दारात सर्व सुखे हात जोडून उभी असतानाही, त्यांना अगदी लहानपणापासून गरीब आणि उपेक्षितांच्या परिस्थितीची जाणीव होती.

१९३४ मध्ये त्यांनी बी.ए. पदवी मिळवल्यानंतर, १९३६ मध्ये ते एल.एल.बी. झाले. त्यानंतर खऱ्या अर्थाने त्यांनी समाजकार्यास सुरुवात केली. एका पावसाळी रात्री घरी परतत असताना, त्यांना कुष्ठरोगाच्या शेवटच्या टप्प्यात असलेला एक रुग्ण दिसतो आणि हा ध्येयवेडा तरुण कुष्ठरोग्यांच्या सेवेसाठी आयुष्य वेचण्याचा निर्धार करतो. आपल्या पत्नीला आपल्या ध्येयाविषयी कल्पना देतो आणि कुष्ठरोगासंदर्भात विविध पुस्तके वाचतो, सखोल अभ्यास करतो, कुष्ठरोग्यांच्या रुग्णालयात विनोबा भावे यांच्या साहाय्याने प्रवेश मिळवतो आणि त्यांच्यावर उपचार करतो. काही दिवसांनी त्यांना असे लक्षात येते की, आपण कुष्ठरोग्यांच्या उपचारासाठी स्वतः वैद्यकीय प्रशिक्षण घेणे गरजेचे आहे. त्यानंतर कलकत्ता स्कूल ऑफ ट्रॉपिकल मेडिसिन येथील अभ्यास वर्गात पंडित नेहरूंच्या शिफारशीवर प्रवेश घेतात आणि कुष्ठरोगी रुग्णांवर उपचार करण्याचे वैद्यकीय प्रशिक्षण पूर्ण करतात.

कुष्ठरोगासंबंधित लसीची स्वतःच्या शरीरावर चाचणी करून घेतात. केवळ असामान्य माणूसच असे धाडस करू शकतो. आज विज्ञानाने एवढी प्रगती केली असून समाजात अजूनही कुष्ठरोगाबाबत गैरसमज आहेत, परंतू बाबा आमटे यांची ही जिद्द आणि सेवा आजही मार्गदर्शक ठरते. पुढे जाऊन त्यांनी १९५० मध्ये वरोडा आणि भोवतालच्या ६० गावांमध्ये ४,००० रुग्णांवर उपचार केले. केवळ उपचार करणे हे पुरेसे नाही, ही जाणीव त्यांना झाली आणि त्यातूनच आनंदवन उभारण्याची प्रेरणा मिळाली. राज्य सरकारकडून वरोडा जवळील भागात ५० एकर पडीक जमीन त्यांना मिळाली. अतिशय अडचणीची, किचकट जागा. पाण्याचा अभाव. अशातच दोन मुले, पत्नी साधनाताई, एक लंगडी गाय, एक कुत्रा, १४ रुपये रोख आणि ५० एकर नापिक जमीन असा त्यांचा संसार सुरू झाला.

ते दिवस अतिशय भयानक होते. जंगलातील पशूंचा त्रास, अन्नधान्याचा तुटवडा या सर्व संकटांवर मात करत बाबा आमटे आणि त्यांच्या पत्नी साधनाताई आमटे यांनी सहा कुष्ठरोग्यांना सोबत घेऊन एक विहीर खोदली आणि १९५१ मध्ये विनोबा भावे यांच्या शुभहस्ते आनंदवनाचे औपचारिक उद्घाटन झाले. विविध आव्हाने पेलत बाबांनी कालांतराने कुष्ठरोग्यांच्या मदतीने सहा विहिरी खोदल्या, जमीन साफ केली, पिकांची लागवड केली आणि आनंदवनाचे रूपच पालटले. आनंदवन हे नुसते उपचार केंद्रच नव्हते, तर ते आत्मनिर्भर व मानवतावादी माणूस घडवण्याचे पवित्र तीर्थक्षेत्र होते. माझ्या मते ते केवळ एक संस्थान नसून बाबांनी तयार केलेले आत्मनिर्भरतेचे एक मॉडेल आहे, जे भारतातील अन्य ठिकाणीही वापरले जाऊ शकते! आनंदवनासोबतच, कुष्ठरोग निर्मूलन अभियान, नर्मदा बचाव आंदोलन, पर्यावरण, आदिवासी हक्क इत्यादी असंख्य सामाजिक चळवळींमध्ये त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. या कामात पत्नी साधनाताई यांची अनमोल साथ त्यांना मिळाली. कुष्ठरोग्यांच्या सेवेसोबतच, त्यांच्या पुनर्वसन आणि स्वयंपूर्णतेकडेही त्यांनी विशेष लक्ष दिले.

सामाजिक कार्यासोबतच, त्यांनी त्यांच्या अनुभवांवर आधारित कसदार, प्रेरणादायी व वास्तववादी साहित्यनिर्मिती केली. 'ज्वाला आणि फुले' हा त्यांचा काव्यसंग्रह याचे उत्तम उदाहरण. बाबा आमटे यांनी आपल्या पुढच्या पिढीला नि:स्वार्थ समाजकार्याचा वारसा दिला. डॉ. प्रकाश व मंदाकिनी आमटे यांनी आदिवासींसाठी लोकबिरादरी प्रकल्प, वन्यजीव संरक्षण आणि आरोग्य सेवा यामध्ये मोलाचे योगदान दिले. तर डॉ. विकास व भारती आमटे यांनी आनंदवनाचा विस्तार करण्यात भरीव कामगिरी केली. बाबांना रॅमन मॅगसेसे, पद्मविभूषण, महाराष्ट्र भूषण यांसारखे विविध प्रतिष्ठित पुरस्कार देऊन सन्मानित करण्यात आले.

तसं पाहिलं, तर क्षणभरच असतं माणसाचं आयुष्य. त्यातही बहुतेक जण स्वतःपुरतेच जगत असतात; पण बाबा आमटे यांसारखी काही थोर माणसं एका आयुष्यातच हजारो जिवांना एक नवीन जीवन देऊन जातात. खरंच, आधार नसलेल्यांचे आभाळ बनण्यासाठी मन आकाशाएवढे विशाल असावे लागते. ९ फेब्रुवारी २००८ रोजी या महात्म्याने जगाचा निरोप घेतला. माझ्या मते, बाबा आमटे यांचा संपूर्ण जीवनप्रवास दररोज हजारो लोकांना लाखोवेळा प्रेरणा देतो. आयुष्यात सर्वोत्तम आनंद म्हणजे स्वतःच्या हितासाठी नाही, तर इतरांच्या भल्यासाठी कृत्यं करणे आणि समाजाच्या कल्याणासाठी योगदान देणे हे बाबांचं जीवन खूप प्रभावीपणे शिकवून जातं! 

"कोंडलेल्या वादळांच्या

ह्या पहा अनिवार लाटा

माणसांसाठी उद्याच्या

येथूनी निघतील वाटा...!"

विनम्र अभिवादन.

-आर्य सोनवणे

ज्ञानगंगा, क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले

भारतातील स्त्रिया आंतरराष्ट्रीय पातळीवर देशाला अभिमान वाटावा अशी कामगिरी पार पाडत आल्या आहेत. रसायनशास्त्राच्या औषधीविषयक, विश्लेषणात्मक व सेंद्रीय अशा तिन्ही शाखांमध्ये मोठे योगदान देणाऱ्या असीमा चॅटर्जी असोत किंवा लढाऊ विमान एकट्याने चालवणाऱ्या अवनी चतुर्वेदी असोत, आता असे एकही क्षेत्र उरलेले नाही जिथे महिलांनी आपल्या कामगिरीची छाप पाडलेली नाही. महिलांना यशस्वी होण्यासाठी आणि पंख पसरून उडण्यासाठी आभाळ खुले करून देणारी महत्त्वाची व्यक्ती म्हणजे माता सावित्रीबाई फुले. क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी १ जानेवारी १८४८ रोजी पुण्यातील भिडे वाड्यात स्त्री शिक्षणाची मुहूर्तमेढ रोवली आणि भारतातील स्त्रियांच्या आयुष्यात शिक्षणाची ज्योत पेटवली.

माणूस हा जगातील एकमेव विचार करणारा प्राणी आहे. परंतु माणसाच्या बुद्धीला ज्ञानाची सांगड नसेल तर तो माणूस म्हणून ओळखला जाऊ शकतो का? असा प्रश्न सावित्रीबाई फुले आपल्या "त्यास मानव म्हणावे का?" या कवितेतून विचारतात. त्या म्हणतात:

ज्ञान नाही, विद्या नाही  

ते घेण्याची गोडी नाही  

बुद्धी असूनही चालत नाही  

त्यास मानव म्हणावे का?

या ओळींतून स्पष्ट होते की माणसाच्या सर्वांगीण विकासासाठी जर काही उपयोगी असेल, तर तो विद्या-धर्म आहे. विद्या देणारा आणि विद्या घेणारा यांच्या एकत्रिकरणातूनच एक चांगला माणूस घडतो. विद्या देणारा हा धैर्यशील असतो, तर विद्या घेणारा शक्तिशाली व शहाणा बनतो. हा विचार समाजाला पटवून देणाऱ्या माता सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म शिक्षणाच्या अभावाच्या काळात ३ जानेवारी १८३१ रोजी महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील नायगाव येथे झाला. शिक्षणाच्या प्रकाशाचा अभाव असलेल्या त्या काळात सावित्रीबाईंनी भारतात स्त्री शिक्षणाचा पाया रचला. आपण बऱ्याचदा म्हणतो, "आम्ही सावित्रीच्या लेकी, सावित्रीची मुलं," परंतु खरोखरच आपण सावित्रीबाईंच्या विचारांवर चालतो का? आजच्या युवा पिढीतील प्रयत्नांची आणि संयमाची कमतरता पाहता असे वाटते की संघर्षाच्या भीतीने जर सावित्रीबाईंनी त्यांचे ध्येय अर्धवट सोडले असते, तर आज आपल्या घरात शिक्षणाची गंगा वाहिलीच नसती. त्या काळात मुलींचा जन्म नकोसा वाटत असताना सावित्रीबाईंनी प्रवाहाच्या विरुद्ध जाऊन स्त्रियांना सक्षम आणि स्वावलंबी बनवले. पण आजही काही लोक शिक्षणाप्रती असलेल्या बेजबाबदारपणामुळे आणि समाजातील समस्यांकडे दुर्लक्ष करत असल्यामुळे वाटते की सावित्रीबाईंच्या कष्टांची आणि त्यागाची आपल्याला खरोखर जाणीव आहे का?

तरीही, सावित्रीबाईंच्या विचारांचा वारसा पुढे नेणाऱ्या कमलादेवी चट्टोपाध्याय, मेधा पाटकर, चित्रा नाईक, शाहीन मिस्त्री यांसारख्या अनेक प्रेरणादायी व्यक्तींनी समाजातील दुष्ट रूढी-परंपरांना नाकारले आणि ज्ञानाचा मार्ग दाखवला. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे भारतातील अनेकांना स्वतःची क्षमता सिद्ध करण्याची संधी मिळाली. त्यामुळेच द्रौपदी मुर्मू राष्ट्रपतीपदावर पोहोचल्या आणि गीता गोपीनाथ आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीच्या (IMF) पहिल्या उपव्यवस्थापकीय संचालक झाल्या, तसेच मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणूनही कार्यरत राहिल्या. सावित्रीबाईंच्या विचारांनीच आज मी माझे विचार लेखणीद्वारे मुक्तपणे मांडू शकते. त्यामुळे असं वाटतं:

सावित्रीचा घेऊनी वसा, गाठतो आम्ही उंच शिखरे  

दुष्ट परंपरेचा पिंजरा तोडूनी, मुक्त झाली पाखरे

ज्ञानगंगा, क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या कार्याला वंदन आणि शतकोटी प्रणाम!

- श्रुती शिंदे

नवे वर्ष, नवा संकल्प

वर्ष सरत आहे... अनेक सण-समारंभ, अनेक चित्रपट, काही सुखद, काही दुःखद अशा आठवणी; अनेक किस्से, नवीन धडे, आणि दरवर्षीप्रमाणे भरपूर उन्हाचे, पावसाचे, आणि थंडीचे दिवस अनुभवत अनुभवत २०२४ वर्षाचा शेवट जवळ आला आहे. आता आपण सर्वजण नवीन वर्षाच्या स्वागतासाठी सज्ज आहोत. आपल्यापैकी अनेकांनी नवीन वर्षासाठी संकल्प ठरवले असतील. कदाचित २०२४ साली राहून गेलेल्या गोष्टींचाही समावेश या संकल्पांमध्ये असेल. नवीन वर्ष नेहमीच ३६५ दिवसांची भेट घेऊन येतं, पण जसं नवीन फुलं ओंजळीत घ्यायची असतील, तर जुनी कोमेजलेली फुलं ओंजळीतून सोडावी लागतात, तसंच आपल्या मनाचंही आहे. जुन्या आणि कटू आठवणींना निरोप दिल्याशिवाय नवीन वर्षातील संधींना, क्षणांना, आठवणींना साठवण्यासाठी जागा मिळणार नाही.

अनेकदा आपण नवीन वर्षाचं स्वागत आनंदाने, उत्साहाने करतो, पण मागील कटू आठवणींना कायमचा निरोप देऊन नवीन सुरुवात करायचं विसरतो. मग त्या आठवणींचं ओझं आपल्या मनावर राहतं. लांबच्या प्रवासाला निघायचंय, तर जड ओझं घेऊन कसं चालेल? आपल्याला तर पुढील ३६५ दिवसांसाठी सज्ज व्हायचं आहे!

जेव्हा आपण सगळी नकारात्मकता आपल्या मनातून काढून टाकतो, तेव्हाच सकारात्मकतेने, आनंदाने, आणि उमेदीने नववर्षाचं स्वागत करता येतं. कोणतंही वर्ष लक्षात राहतं ते त्या वर्षभरात जोडलेल्या नात्यांमुळे, नवीन मित्र-मैत्रिणींमुळे, अनुभवांमुळे, शिकलेल्या गोष्टींमुळे, चाखलेल्या नवीन पदार्थांमुळे, पाहिलेल्या प्रदेशांमुळे, वाचलेल्या पुस्तकांमुळे, ऐकलेल्या गाण्यांमुळे, केलेल्या प्रयोगांमुळे, मिळालेल्या यशामुळे, आणि प्रसंगी केलेल्या संघर्षांमुळे. या सगळ्यातून मिळालेल्या अनुभवांमुळेच आपण घडतो आणि समृद्ध होतो. म्हणूनच ‘अनुभवाचे बोल’ महत्त्वाचे मानले जातात.त्या वर्षातील चांगल्या-वाईट सर्व अनुभवांमधून मिळालेल्या शिकवणीची शिदोरी घेऊन नवीन वर्ष प्रसन्न मनाने सुरू करूया!

नवीन वर्ष आलं की आपण अनेक संकल्प करतो. त्यातला एक संकल्प असा असावा की नकारात्मक आणि त्रासदायक गोष्टींना फार काळ मनात साठवून न ठेवता त्यांना अलवार सोडून देऊ. त्यामुळे नववर्षात चांगल्या आठवणी, किस्से, प्रसंग, आणि अनुभव साठवता येतील. असं केल्यास येणारं वर्ष आपल्या आयुष्यात आनंदाची भर घालेल.

माझ्याकडून तुम्हा सर्वांना येणाऱ्या नववर्षाच्या खूप खूप शुभेच्छा!

-मनाली देशपांडे

Free Rider’s Problem and the Tragedy of Commons

Imagine, you are sitting on a train, getting a ticket worth Rs. 120. Beside you is a man sitting with the same level of comfort without paying a penny… how fair is it? Should we allow such things in the economy? If not, how can we stop it? How can we identify thousands of such passengers in the Mumbai local daily? How will you punish so many of them?  This isn’t the problem just with trains or buses but this is also the same with natural resources. We all hear about the environmental summits carried out at global levels, be it in COP or Paris Agreement or anything else, the once paying high are not the developed nations but the developing ones because they are supposed to grow by paying for the tickets of these developed countries to the environment for decades. They have been using all the resources for free and when it's our turn to use them, suddenly everything has a price tag now.  These free riders in the internal economy not only disregard the laws and discourage the ones paying for them but also increase the burden on the government. Now they need to take measures like tax increases on public goods to fill that gap and cure the losses. Again, it leads to the loss of the one who is paying for it twice. Isn’t it some sort of inequality towards the others?

These negative effects arising due to the shared resources lead to another economic dilemma, that is the ‘Tragedy of Commons’. When an individual acts for his self-interest which ultimately leads to depletion of public resources, it creates problems. Over-fishing is the most popular example used to show the tragedy of commons. In a selective area, the fish population cannot be increased at the same pace at which it is used. But for individual profits, the fishermen choose to continue fishing in the same area till it’s all vanished and the habitat is dead for the next few weeks as there won’t be any fish in the area. This not only causes discomfort to the occupation but also to the environment, the same is seen in terms of deforestation.

If we think about this problem with a selfless view, today if I have the option to travel without getting a ticket, why would I buy one? If I had the choice to earn more, why would I not? Here comes the answer! Farsightedness. I am thinking about it now. About my current benefits but I must also think about my future. If I am aware enough of its ill effects and future consequences, I might think once before traveling without a ticket. If I know that today’s extra piece of bread will keep me hungry tomorrow, I might not eat it now. 

Of course, these are just assumptions, but the individual incentives will eventually lead to the solution to such problems. No government scheme forcing you to pay extra tax is making you come out of this cycle. Thus, all we need today is a rational consumer!

-Aditi Bhavsar

मतदानाचा हक्क, तुमची ताकद!

लोकशाहीचा खरा अर्थ म्हणजे लोकांनी लोकांसाठी निवडलेल्या प्रतिनिधींच्या माध्यमातून चालणारे सरकार. आपल्या देशातील प्रत्येक नागरिकाला संविधानाने मतदानाचा हक्क दिला आहे. हा हक्क फक्त एक अधिकार नाही, तर एक जबाबदारी आहे, जी आपल्या देशाच्या भवितव्याला आकार देते. सरकारी निर्णयांवर व्यक्ती प्रभाव टाकू शकतील, अशा सर्वांत महत्त्वाच्या मार्गांपैकी एक म्हणजे मतदान. मतदान म्हणजे कार्यालयासाठी किंवा एखाद्या समस्येच्या प्रस्तावित निराकरणासाठी उमेदवाराची पसंती व्यक्त करण्याचा औपचारिक मार्ग. मतदान प्रामुख्याने राष्ट्रीय किंवा प्रादेशिक निवडणुकीसाठी होते; मात्र स्थानिक व लहान सामुदायिक निवडणुकाही सरकारमधील वैयक्तिक सहभागासाठी तितक्याच महत्त्वाच्या ठरतात. 15 ऑगस्ट 1947 रोजी भारत स्वतंत्र झाला आणि 26 जानेवारी 1950 रोजी भारतीय संविधान लागू झाले. संविधानातील सर्वात महत्त्वाचे तत्त्व म्हणजे सार्वत्रिक मताधिकार. या अधिकारामुळे साधा सामान्य माणूस असो वा श्रीमंत, उच्चशिक्षित असो किंवा अशिक्षित, प्रत्येकाला मत देण्याचा समान अधिकार प्राप्त झाला. याच अधिकारामुळे आपल्या देशातील लोकशाहीचे मूळ मजबूत झाले. पंतप्रधानांपासून सरपंचांपर्यंतच्या निवडीचा अधिकार प्रत्येक नागरिकाला मिळाला. यामुळेच न्याय व हक्कांची जाणीव होऊ लागली आणि स्वातंत्र्याची खरी अनुभूती मिळाली.

आज भारताची लोकशाही जगातील सर्वोत्तम लोकशाही मानली जाते, याचे मुख्य कारण म्हणजे तिची प्रभावी निवडणूक प्रक्रिया. दर पाच वर्षांनी निवडणूक होत असल्याने प्रत्येक नागरिकाला आपल्या मतांच्या ताकदीची जाणीव होते. संविधानाने दिलेले समानता, न्याय, बंधुता, स्वातंत्र्य यांसारखे मूलभूत अधिकार अबाधित ठेवण्याचे सामर्थ्य आपण आपल्या मतदानाने सिद्ध करू शकतो. निवडणूक प्रक्रियेतून निवडून येणारा कोणीही असो, सत्ता कोणाचीही असो, संविधानाचे मुख्य तत्त्व कोणीही बदलू शकत नाही. म्हणूनच, आपल्या देशाच्या लोकशाहीवर अभिमान ठेवून, संविधानाने दिलेला मतदानाचा हक्क बजावणे ही आपली जबाबदारी आहे. आपल्या मतांत देशाला प्रगतीकडे नेण्याचे सामर्थ्य आहे. म्हणूनच म्हणतात, "मतदानाचा हक्क, तुमची ताकद!" मतदान हा अधिकार केवळ वैयक्तिक स्वातंत्र्यावर आधारित नसून, तो देशाच्या विकासासाठी महत्त्वाचा आहे. त्यामुळे प्रत्येकाने हा अधिकार जबाबदारीने वापरून देशाच्या प्रगतीसाठी योगदान द्यावे. "मतदानाचा हक्क, तुमची ताकद!" हे केवळ घोषवाक्य नाही, तर आपल्या जबाबदारीची जाणीव करून देणारी सत्यता आहे.

आपल्या एका मताने देशाच्या भवितव्याला आकार देता येतो. लोकशाहीची खरी ताकद तिच्या नागरिकांच्या सक्रिय सहभागात आहे. म्हणून आपण सर्वांनी आपापल्या कर्तव्याची जाणीव ठेवून मतदान करायला हवे. मतदान करणे म्हणजे केवळ आपला हक्क बजावणे नाही, तर देशाच्या प्रगतीसाठी महत्त्वाचा वाटा उचलणे आहे.

"आजचा मतदार, उद्याचा देश घडवणारा!"

जय हिंद! जय भारत!

-जिजाऊ शेळके

Stories, Statistics and People

Indubitably, data is the most valuable thing in the world. It can establish or demolish economies, flourish or cause catastrophes, as it's ubiquitous around us, from testing vaccines to funding political campaigns. Undeniably, information accompanies misinformation, and with insights comes distortions. Each data point is a part of statistics, which is just a mere number. Statistics are just raw facts, which are uninteresting until storytelling and visualization bring life into those raw statistical facts. This enhances the message that the statistics try to convey. If the context and crux of the matter are provided pellucidly to society and are received very well by the common people, it proves to be a game changer for society. 

I wonder, if stories, statistics, and society are interconnected.Stories are the things we listen to and visualize; statistics is the collection, analysis, and interpretation of factual data; and society is the community of the people around us. These three things are pivotal when we see changes that have taken place from the previous period to the current era. All we need to do is think and wonder why and what these things actually are and how they influence the overall structure of our outlook towards various things around us. 

Today, data and society are like a double-edged sword. We have seen multiple times that a certain advertisement of a particular brand claims that its product is preferable so much so that 90% of people prefer their brand to that of others. Some toothpaste brands state that 8/10 people prefer their brand. But how many of us have asked what the sample of the people was—was it 100 or 10,000? When we consider these numbers, the story changes significantly. Same goes for political campaigns where cherry-picked statistics are shown with some pedantic data to deceive people and obscure the reality. It's then we realize that we're in jeopardy because of the lack of transparency in those campaigns, which will affect our daily lives from buying groceries to commute expenses. Therefore, it's high time to recognize the importance of data literacy. In his TED talk, Hans Rosling explains how the data is just raw facts, but when statistics, content, context, and appropriate data visualization are applied, it tells a story and gives clarity about the society. When data enters, it's not just numbers; it's also about correct explanation with appropriate interpretation, keeping in mind the full picture. We are human beings, social creatures, and throughout history we have found mediums to convey our thoughts and express ourselves. Stories are one of those mediums. We tend to remember the stories more than the statistics because it's entertaining, but what about facts? When we talk about data and reliability, we trust the statistics and not the stories because statistics are factual and stories are not. Surveys provide facts, but they are a result of societal input, and it's the people who share their opinions and views, which then leads to the realistic crux of the matter and conclusion. 

Stories and statistics are in a symbiotic relationship; both are interdependent for mutual benefit. There are misleading statistics used by the media, like a poverty line may look like there has been a significant decline in poverty, but there are many factors to keep in mind like inflation, recession, bank crisis, etc. Certain media companies only show selective data, which is misleading. So, to detect those misleading graphs, we must see the full picture, look at the labels, scale, and context. It's essential to be data literate, as it affects everything around us, from our personal choices to government policies. If we understand data and can correctly understand its message, only then will we be a data-literate society.

-Yajurved Patil