हो भस्म चितेवर सारी नीति-अनीति, मातीवर चढणे एक नवा थर अंती!

 

रक्ताच्या नात्यांमध्ये ईर्ष्या, अहंकार, अभिमान-दुराभिमान, अट्टाहास, मानापमान, ह्या सगळ्या गोष्टी आडव्या आल्या आणि रक्ताचं नातं बाजूला सारून कुरूक्षेत्रावर युध्द लढलं गेलं. द्रौपदीच्या वस्त्रहरणातल्या अनितीपासून ते महाभारताच्या नैतिक युध्दापर्यंत सारं काही त्या युद्धभूमीवर भस्म झालं. मागे उरलेल्या विचारांमधून प्रखरतेने जाणवणारी गोष्ट म्हणजे 'अंतः अस्ति प्रारंभः' अश्या अनेक चांगल्या-वाईट, खऱ्या-खोट्या, नैतिक-अनैतिक गोष्टी पुन्हा-पुन्हा घडत राहणार, पुन्हा-पुन्हा भस्म होत राहणार आणि आपल्याला नव्या नीतिमत्तेची जाणीव करून देत राहणार. ह्या टोकाच्या नैतिकते-अनैतिकतेला जोडणारी एक रेष असते, आणि ह्या रेषेवर आजपर्यंतचं आपलं अस्तित्व असतं.

ज्या विज्ञानाच्या जोरावर ह्या जगाचा कारभार सुरळीत चालू आहे त्याच विज्ञानात शक्यतांना निष्कर्षांपर्यंत आणि प्रयोगांना उपायांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी, नैतिकता बाजूला ठेवून, तटस्थ आणि अमानुष प्रयोगांच्या निखाऱ्यावर चालावं लागलं. प्राण्यांवर-माणसांवर प्रयोग करणं, हे तेव्हाही अनैतिक होतं आणि आजही अनैतिक आहे; पण ही अनैतिकता त्या प्रयोगांच्या निखाऱ्यावर भस्म झाली आणि त्या राखेच्या थरावर आजचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन आधारलेला आहे.

एकेकाळी या समाजाने स्त्रियांच्या मुलभूत हक्कांनादेखील अमान्य केलं होतं. स्त्रीवादाच्या प्रत्येक लाटेने, त्या क्षणापर्यंतच्या पितृसत्तेला मोडून काढण्याचा पूर्ण प्रयत्न केला. पण ह्या पितृसत्तेचा भस्म होऊन मातीवर निर्माण झालेल्या प्रत्येक नव्या थरावर पुन्हा एकदा अन्यायाची-असमानतारूपी चिता स्त्रिवादाला भस्म करण्यासाठी रचली जात होती.

माणूस कायमच स्वतःला एखाद्या समुदायाशी जोडू पाहतो. त्याची हीच वृत्ती, त्याच्या कर्मांचा, निर्णयांचा, आवडी-निवडींचा पाया असते. पण प्रत्येक माणसाच्या आयुष्याचा पसारा हा त्याच्यासाठी, समाजासाठी कितीही व्यापक असला; तरीही माणसाच्या मृत्यूनंतर सारं काही अप्रासंगिक ठरतं. त्या व्यक्तीने जन्मभर केलेली नैतिक-अनैतिक कृत्ये, हे सारं त्या चितेवर भस्म होतं. मागे जी राख उरते ती म्हणजे त्या व्यक्तीचा मागे उरलेला विचार. ह्या विचारातून पुढच्या पिढ्यांचे विचार आकार घेऊ लागतात.

अस्तित्वात असलेल्या प्रत्येक गोष्टीचा शेवट जरी मातीमध्ये होत असला, तरी माती निसर्गनियमानुसार कधीच निरुपयोगी ठरत नसते. त्यातून कायम नवे विचार, नवी सुरूवात, नव्या कल्पनांचे अंकुर फुटतात. कारण त्या मातीत आजपर्यंतचे विचार-अविचार, आजपर्यंतचे अंत आणि आजपर्यंतचं भयाण वास्तव, हे सारं रूजलेलं असतं.

हजारो वर्षांपूर्वी पहिल्या मानवी सभ्यतेच्या खुणा मेसोपोटेमियामध्ये कोरल्या गेल्या. ही सभ्यता अनेक जन्म-मृत्यू, न्याय-अन्याय, प्रगती-अधोगती, समृध्दी-विनाश यांची साक्षीदार ठरली. पण त्या सभ्यतेबरोबर ही सारी स्थित्यंतरेही लयाला गेली. तिच्या अवशेषांवर मातीचे आणि नव्या सभ्यतांचे कैक थर चढत गेले. अस्तित्वात आलेली प्रत्येक गोष्ट कालांतराने भस्म होतं लिखित आहे. पण प्रत्येक आयुष्य भस्म होणार आहे आणि प्रत्येक विचार इतिहासजमा होणार आहे हे माहीत असूनही जगणं आणि विचार करणं थांबत नाही. 'कारण सारं काही निरर्थक आहे' ह्या निष्कर्षापर्यंत पोहोचत असताना, 'अर्थपूर्ण'तेची प्रत्येक शक्यता पडताळून पाहणं अनिवार्य असतं. एक काळ असा होता, जेव्हा संशोधन करणं अनैतिक आणि रूढी-परंपरा नैतिक मानल्या जायच्या. आज 'संशोधन' ही सगळ्याची कसोटी मानली जाते आणि प्रत्येक रूढी-परंपरेची नैतिकता तपासून पाहिली जाते.

'नैतिकता आणि अनैतिकता' ह्यासुध्दा मानवी संकल्पना असल्याने त्यांचे नियम व्यक्तीपरत्वे, कालपरत्वे, संस्कृतीनुसार बदलत राहतात. हा बदल जसा अटळ आहे तसंच ह्या बदलणाऱ्या नीति-अनीतिचा शेवट होणेही अटळ आहे. ज्या पद्धतीने आजपर्यंत मातीवर चढलेल्या प्रत्येक नव्या थरातले नैतिकतेचे-अनैतिकतेचे कण वेचून आपल्याला नितीमत्ता शिकवली जाते, त्याच पध्दतीने वेचलेला प्रत्येक कण समाप्तीच्या अटळतेची जाणीव करून देतो.

नीति-अनीति चितेवर भस्म होते, मातीवर नवा थर चढतो, त्या थरातून पुन्हा नवी नीति-अनीति आकार घेते... थोडक्यात काय तर हे बदल, हे विनाशातून नावीन्याचं आणि नाविन्याच्या विनाशाचं चक्र कालचक्राच्या अधीन होतं, आहे आणि असणार आहे. ह्या बदलांचा काळप्रवाह सांगताना कुसुमाग्रज म्हणतात,

"हो भस्म चितेवर सारी नीति-अनीति,

मातीवर चढणे एक नवा थर अंती"

-अनुष्का बिराजदार

The Nightingale of India

 

"Can ye measure the grief of the tears I weep

Or compass the woe of the watch I keep?”

Not just a poet, not just an activist, but the Nightingale of India, the voice of the citizens, and the strength of its women, Sarojini Naidu was truly one of a kind. Born on February 13, 1879, in Hyderabad, to a scientist-linguist and a poetess, language was bound in her blood. With her gift of poetry, she produced music, not in a literal sense, but by using her words, she created rhythm in her poems. In one of her renowned poems “The Gift of India” she discusses the martyred Indian soldiers of the First World War. She not only honors their sacrifice but also educates the people about the soldiers’ roles in providing protection.

The poems were the special thing about her, because they expressed the Indian sentiment, the nationalism felt not just by her, but by the vast majority of India. She wrote for the people. Aside from being a weaver of words, she was also a great orator. She advocated for freedom and for women’s rights across the globe, although the media records regarding most of her speeches are lost, her sentiments, her beliefs, and her persistence still reside in our hearts. “We want deeper sincerity of motive, a greater courage in speech and earnestness in action”, she said in one of her speeches.

The poem “Indian Weavers”, wherein the life of the weavers in India was portrayed, she uses the weavers and the hours of the day as metaphors for the journey of life. This poem particularly resonated with millions of her admirers, because it describes the vulnerability of life and the fragility of time.

But was poetry all she ever did? Definitely not. She advocated freedom, she delivered great speeches, and was an ambassador for the freedom struggle of India abroad. She was a fierce, witty woman who never hesitated to stand up for the injustice faced by Indians. Even in the freedom struggle, she never backed away, she led protests even when the other freedom fighters were being arrested left and right. She joined the Indian National Congress, became its first female President, and later the first woman Governor of an Indian state (Uttar Pradesh). This strengthened her movement in the struggle for women’s rights. Becoming the first female Governor inspired many girls, teaching them that women can do something as well as anyone else can.

Padmaja Naidu’s biggest inspiration was her mother, Sarojini Naidu. “A living embodiment of courage and compassion” were the words used by her daughter to describe her.

“Words must serve action, and action must serve humanity” was Sarojini’s advice to her daughter as remembered by her. That is why not only Padmaja, but also other pivotal women like Vijaya Lakshmi Pandit (the first Indian and the first female President of the United Nations General Assembly), and many other female freedom fighters chose Sarojini Naidu as their inspiration.

Finally, a day that all the citizens of India should know is the thirteenth of February not simply because it is Sarojini Naidu’s birth anniversary, but also because it is celebrated as the National Women’s Day, because of her efforts and her role in fighting for women’s rights in society. Through her wit and her words, through her confidence and her resilience, she taught us how to soar in the sky of freedom and patriotism, with words and rhythms.

-Isha Barve 

हिंदी साहित्य जगत का एक अविस्मरणीय नाम : श्री हरिवंशराय बच्चन

 जीवन की हर पीड़ा को शब्दों में ढ़ाल देना, और फिर उन्हें गीत बना देना, यही कला थी हरिवंशराय बच्चन जी की। हरिवंशराय बच्चन हिंदी कविता का वह नाम हैं जिन्होंने शब्दों को सिर्फ लिखा नहीं, जिया था। उनकी कविताओं में ऐसी आत्मा बसती है जो सीधे मन के भीतर उतर जाती है। न कोई बनावटीपन, न कोई दिखावा, बस सच्चे भाव, सच्चे शब्द, और सच्ची अनुभूति। उनकी पंक्तियाँ जैसे किसी इंसान की धड़कनों में बसी हों, जिन्हें पढ़ते ही दिल मर्मस्पर्शी हो जाता है। उनका उपनाम “बच्चन” सिर्फ उनका नाम नहीं रहा, बल्कि एक युग की पहचान बन गया। 

बच्चन जी की सबसे गहन रचनाओं में से एक थी ‘मधुशाला’। मधुशाला केवल शराब या मदिरालय पर आधारित कविता नहीं है, बल्कि यह जीवन का एक गहरा दर्शन है। इसमें “मदिरा” जीवन के अनुभवों, भावनाओं, आनंद और दुःख का प्रतीक है, जबकि “शाला” इस संसार का रूपक बनकर सामने आती है। बच्चन जी ने इस कविता के माध्यम से जीवन के उतार-चढ़ाव, संघर्ष और उसकी सुंदरता को बेहद सरल और सजीव शब्दों में व्यक्त किया है। सतही तौर पर आपको कविता में कुछ भी गहरा या सार्थक नहीं मिलेगा, परंतु जैसे-जैसे आप गहराई में जाएंगे, आपको ऐसे अर्थ मिलेंगे जो कविता के विषय या शीर्षक के किंचित भी करीब नहीं हैं। ऐसे अर्थों को जब सरल शब्दों में समझाने की कोशिश की जाती है, तो कदाचित हमारे लिए यह संभव न हो। लेकिन हरिवंशराय बच्चन जी के लिए यह एक ऐसी कला थी जिसमें वे पहले से ही निपुण थे। 

कविता का एक मूल दार्शनिक संकेत यह है कि जीवन को अनुभव करना ही उसका उद्देश्य है, न कि केवल सिद्धांत बनाकर उसे दूर रख देना। बच्चन जी जब मदिरा का पान कहते हैं, तो वे हमें जीवन के उन क्षणों का स्वाद लेने के लिए प्रेरित करते हैं जिन्हें समाज प्रायः तुच्छ या निषिद्ध घोषित कर देता है। यहाँ “नशा” एक माध्यम है, वह माध्यम जो सीमाएँ मिटाकर अस्तित्व की तात्विक सच्चाइयों तक पहुँचने देता है, पर कविता इसको केवल उत्सव के रूप में नहीं दिखाती, बल्कि चेतावनी के साथ भी प्रस्तुत करती है: अनुभव तभी सार्थक है जब वह जागरूकता की ओर ले जाए। 

इस प्रकार मधुशाला का नशा, नशे की पारम्परिक निंदा से अलग, आत्म-ज्ञान की ओर एक उपहासात्मक और प्रेमपूर्ण आवाहन बन जाता है। मधुशाला हमें एक जीवन-नीति सिखाती है: समय-मात्र को जी भरकर अपनाओ, किंतु उसी के साथ उस गहनता को भी समझो जो अनुभवों के पार है। यह कविता हमें अहंकार के परे जाकर उस साझा मानवीय चेतना से जुड़ने का बुलावा देती है, जो सर्वाधिक सरल और सशक्त दोनों है। बच्चन जी की यह रचना इसलिए दार्शनिक रूप से महत्त्वपूर्ण है, क्योंकि उन्होंने साधारण भाषा में ऐसे अंतर्दृष्टिपूर्ण प्रश्न उठाए जो पाठक को आत्म-निरीक्षण, सहानुभूति और जीवन के प्रति एक नई जागरूकता की ओर ले जाते हैं।

‘मधुशाला’ के अतिरिक्त उन्होंने ‘मधुबाला’, ‘मधुकलश’, ‘निशा निमंत्रण’, और ‘एकांत संगीत’ जैसी अनमोल रचनाएँ दी, जो आज भी हिंदी साहित्य के आकाश में सितारों की तरह चमक रही हैं। उन्होंने कविता को ऊँचाई नहीं, गहराई दी, और हर आम इंसान की भाषा में भावनाओं का संगीत घोल दिया।

उनकी जो कविता मुझे सबसे गहराई से छूती है, वह है — ‘अग्निपथ’। यह कविता केवल शब्दों का मेल नहीं, बल्कि एक जीवन मंत्र है। हर पंक्ति में संघर्ष, साहस और आगे बढ़ने की लालसा है। यह कविता केवल कुछ पंक्तियों का मेल नहीं है, बल्कि आत्मा की पुकार है, एक ज्वाला है, जो थकान, निराशा और भय के अंधकार में भी जलती रहती है। हरिवंशराय बच्चन जी ने जब ‘अग्निपथ’ लिखा, तब वे जीवन के अनेक संघर्षों, असफलताओं और आत्मद्वंद्वों से जूझ रहे थे। यह कविता उन्हीं संघर्षों की राख से निकला एक अग्नि-बीज है — जो जलता नहीं, जलाता है; टूटता नहीं, तोड़ता है। यह कविता हमें बताती है कि जीवन में सबसे बड़ा साथी हमारा संकल्प है, न कि परिस्थितियाँ। बच्चन जी ने यहाँ एक ऐसा दर्शन रचा है जिसमें त्याग, साहस और आत्मबल एक साथ जलते हैं। वे कहते हैं — राह कठिन हो सकती है, पर पीछे मुड़ना विकल्प नहीं है। जिस पथ पर चलना है, वह अग्निपथ है, वहाँ फूल नहीं, अंगारे बिछे हैं, पर वही आग आत्मा को शुद्ध करती है, और उसे अमर बनाती है। इस कविता की गहराई तब खुलती है जब इसे बार-बार पढ़ा जाए। पहली बार यह केवल एक प्रेरक गीत प्रतीत होती है, पर हर पढ़ने के साथ यह भीतर उतरती जाती है। कभी यह तुम्हारे भीतर की कमजोरी को चुनौती देती है, कभी तुम्हारे मौन को शद्ब देती है, और कभी तुम्हें याद दिलाती है कि “चलते रहना” ही जीवन का धर्म है। यह कविता जीवन के उन क्षणों में सहारा बनती है, जब सब कुछ बिखरा हुआ सा लगता है। यह कहती है — जो गिरकर भी उठता है, वही जीवित है।

हरिवंशराय बच्चन जी की यह रचना आज भी उतनी ही प्रासंगिक है, जितनी उस समय थी जब उन्होंने इसे लिखा था, क्योंकि हर युग में, हर इंसान को अपना अग्निपथ पार करना ही पड़ता है। यह कविता केवल शब्द नहीं, एक अनुभव है, जो हमें तब थामती है, जब हम स्वयं को गिरता हुआ महसूस करते हैं। यह कविता अपने भीतर से एक आवाज़ उठाती है — “चलते रहो, थको मत, रुको मत, क्योंकि यही तुम्हारी अग्नि है और यही तुम्हारा मार्ग है।” और शायद यही अग्निपथ का सबसे गहरा अर्थ है, कि मनुष्य का अस्तित्व तभी सिद्ध होता है जब वह चलना बंद नहीं करता, तब भी जब धरती तप रही हो, और आकाश बरसना भूल जाए। इस कविता की हर पंक्ति एक मंत्र है, हर शब्द एक दीपक है, और हर भावना उस अटूट विश्वास का प्रतीक है, जो कहता है — “केवल वही जो जल चुका हो, वही प्रकाश देगा।”

उन्होंने हमें सिखाया कि कविता केवल भावनाओं की अभिव्यक्ति नहीं, बल्कि आत्मा का संवाद है। उनकी लेखनी में प्रेम था, पीड़ा थी, दर्शन था, और सबसे बढ़कर, मनुष्य होने की गरिमा थी। उन्होंने अपने शब्दों से दिखाया कि जीवन चाहे कितना ही कठिन क्यों न हो, जब तक भीतर की लौ जलती है, तब तक कोई अंधकार स्थायी नहीं रह सकता। उनकी कविताएँ हमें बार-बार याद दिलाती हैं कि हर दर्द के पीछे एक सीख है, और हर संघर्ष के पीछे एक नया आरंभ छिपा है। यही बच्चन जी की सबसे बड़ी विरासत है, कि उन्होंने हमें जीना सिखाया, और गिरने के बाद फिर उठने का साहस दिया। उनके शब्द आज भी उतने ही नये लगते हैं, जितने उस दिन जब उन्होंने पहली बार कलम उठाया था, क्योंकि उनका लिखा हुआ केवल पन्नों पर नहीं, हम सबके भीतर धड़कता है, जैसे कोई अमर स्वर जो कहता है, “रुकना नहीं, झुकना नहीं, क्योंकि यही जीवन है।” 

और अंत में, हरिवंशराय बच्चन जी की वो अमर पंक्तियाँ, जो उनके दर्शन और व्यक्तित्व का सार कहती हैं —

“जो बीत गई सो बात गई,  

जीवन में फिर न खोना ठहराव कहीं।”

-रोनित रॉय

शब्द म्हणजे काय असतं?

 

शब्द – हा संवादाचा पाया, विचारांचा दरवाजा आणि भावनांचा सेतू आहे. माणसाच्या जगण्यात जे काही घडलं, ते शब्दांतूनच व्यक्त झालं. ज्ञान, संस्कार, इतिहास, साहित्य – या सगळ्याची किल्ली शब्दांतच दडलेली आहे. शब्दांतूनच आपण शिकतो, समजतो आणि जगतो. संतांची वाणी, कवींची कविता, लेखकांचे विचार – हे सारे आपल्या मनापर्यंत पोहोचले ते केवळ शब्दांच्या सामर्थ्यामुळे. शब्द हे मनाचे आरसे आहेत; तेवढेच ते मनाला उभारी देणारे किंवा जखमा करणारेही असतात. म्हणूनच शब्दांचा वापर नेहमी जपून, संयमाने आणि प्रेमाने करावा लागतो.

शब्द म्हणजे काय असतं?

बालपणीचे ते बोबडेपण,

मनामध्ये नात्यांची वीण –

तोच शब्द असतो ना?

शब्द देई ऊब जिवाला,

तोच कधी दूर लोटे मनाला –

तोच शब्द असतो ना?

शब्दामुळे उमलतं प्रेम,

शब्दामुळे साधला जातो नेम –

तोच शब्द असतो ना?

संवादाने वाट खुली होते,

विसंवादाने पोकळी निर्माण होते –

तोच शब्द असतो ना?

गोड शब्द माणसाला घडवतो,

कटू शब्द माणसाला मोडतो –

तोच शब्द असतो ना?

शब्द म्हणजे ऊब – झाकून घ्यावी किती?

शब्द म्हणजे राग – सहन करावा किती?

तोच शब्द असतो ना?

शब्द म्हणजे गालावरून सरकलेले मोरपिस,

शब्द म्हणजे अचानक बसलेली चापट –

तोच शब्द असतो ना?

शब्द म्हणजे हरणीच्या बेंबीतील कस्तुरी,

सुगंध त्याचा कधीच न संपणारा,

सदैव दरवळत राहणारा… दरवळत राहणारा…

-जुईली पवार

दृष्टी

 

कविता ही अशी देणगी आहे जी कधी कधी काही प्रसंगांना सहजच शब्दबध्द करून जाते, तशीच ही माझी कविता! आपण कधीकधी आपल्या दुःखांना मोठं समजतो पण कधी असं झालंय तुमच्यासोबत की कुणीतरी नकळत तुम्हाला हसत हसत संकटांना सामोरं जायला शिकवून गेलंय ? माझ्यासोबत एकदा असं झालं आणि त्या प्रसंगाने मला जीवनाकडे सकारात्मकपणे बघण्याची एक नवीन 'दृष्टी' दिली.

ते स्तब्ध होते; माझ्या मनात मात्र विचारांचे वादळ होते.

त्यांच्या चेहऱ्यावर शांती आणि निरागसतेचा संगम;

माझ्या मनात मात्र कोलाहल, प्रश्न, संभ्रम होते.

माझ्याकडे सगळं असूनही मी अतृप्त होतो;

त्यांच्याकडल्या उणीवाही त्यांना जगण्याचं बळ देत होत्या.

मला चिंता होती भविष्यातल्या 'जर-तर'ची;

ते वर्तमानातील चिंतांशीही मैत्री करून जगत होते.

ते एकमेकांचा हात घट्ट धरून उभे होते;

मी तर हेव्यादाव्यांच्या जगात कधीच एकटा पडलो होतो.

ते एक एक पाऊल सावकाश टाकत होते,

आणि मी पुढे जायच्या घाईत काही पाऊलं कधीच गाळली होती.

ते जात होते पुढे चाचपडत, पण योग्य दिशेने;

मात्र मी निवडलेली दिशा योग्य आहे का नाही, हे कधी पडताळून पाहिले नव्हते.

त्यांच्या चेहऱ्यावर आशावाद स्पष्ट दिसत होता;

त्यांच्याकडे उमेद होती,

मी मात्र उसनं अवसान आणून, एकेक दिवस पुढे ढकलत होतो.

त्यांच्यातल्या कमींसाठी ते कधी मागत नव्हते सहानुभूती;

ना देवाला दोष, ना ग्रह-ताऱ्यांची भिती त्यांना होती.

त्यांना बघून जणू माझं भावविश्वच ढवळून निघालं;

विचारांचा वेग वाढला,

आणि मी स्वतःलाच कोड्यात पाडलं.

तेव्हा कळून आलं — माझ्याकडे नजर होती,

पण त्यांच्याकडे दृष्टी होती.

ते दृष्टीहीन नव्हतेच; मुळी मीच स्वार्थांध होतो.

ते जगण्यासाठी धडपडत होते,

मी धडपडत जगत होतो.

तेवढ्यात सिग्नल हिरवा झाला;

गाडी सुसाट सुटली,

आणि या अल्पशा वेळात जणू जीवनाची नवी वाट गवसली.

नेहमीप्रमाणे मी कॉलेजला जाण्यासाठी बसने प्रवास करत होते. एका लाल सिग्नलवर थांबले असताना खिडकीतून बाहेर पाहताना मला असे काही दिसले की त्या पाच मिनिटांतच आयुष्याचा एक मोठा धडा शिकायला मिळाला. त्या अनुभवातून उमटलेली ही कविता — माझ्या भावविश्वाचा तो दृष्टांत तुमच्यापर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न आहे. ही कविता तुम्हालाही माझ्यासारखंच जीवनाचं बळ देऊन जावो!

-मनाली देशपांडे