वादसभा । Vaadasabha
Saturday, November 14, 2026
World Diabetes Day
Wednesday, November 11, 2026
राष्ट्रीय शिक्षण दिन : शिक्षणाच्या स्वप्नापासून वास्तवापर्यंत
११ नोव्हेंबर राष्ट्रीय शिक्षण दिवस, म्हणजेच स्वतंत्र भारताचे पहिले शिक्षणमंत्री, मौलाना अबुल कलाम आझाद यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा होणारा दिवस!
“Education imparted by heart can bring revolution in the society.”
त्यांच्या या वाक्यातील 'revolution' हा शब्द केवळ सत्ता बदल नव्हे, तर तो एखाद्या समाजाच्या विचारांमधील परिवर्तनाची शक्यता व्यक्त करतो. कारण, शिक्षण माणसाला किंवा जगण्याचे साधन देत नाही, तर स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीवही करून देते.
शिक्षणाचं महत्त्व समजून घेण्यासाठी कधी कधी आपल्या देशाच्या सीमा ओलांडूनही पाहावं लागतं. अफगाणिस्तानातील परिस्थिती याचंच एक अस्वस्थ करणारं उदाहरण आहे. तालिबानच्या सत्तेनंतर मुली आणि महिलांच्या शिक्षणावर कठोर निर्बंध लादले. सहावीनंतर मुलींना माध्यमिक शिक्षण घेण्यास बंदी घालण्यात आली. नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत २६ लाखांहून अधिक मुलींना माध्यमिक शिक्षणापासून वंचित ठेवण्यात आलं.
या वास्तवाच्या पार्श्वभूमीवर भारताकडे पाहिलं तर आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट जाणवते की भारतात मुलींना शाळेत जाण्याचा आणि आपल्या आवडीचं शिक्षण निवडण्याचा संविधानात्मक मूलभूत अधिकार आहे. अर्थात, हा अधिकार कागदावर असणं आणि प्रत्येक मुलापर्यंत प्रत्यक्षात पोहोचणं यात अजूनही अंतर आहे. तरीही, शिकण्याचा अधिकार मान्य करणारी आणि तो विस्तारण्याचा प्रयत्न करणारी लोकशाही व्यवस्था आपल्याकडे आहे.
अफगाणिस्तानातील मुलींची बंद झालेली वर्गखोली आपल्याला शिक्षणाचं मूल्य समजावते; पण भारतातील उघड्या वर्गखोल्या आपल्याला त्याहून मोठी जबाबदारी देतात. कारण, शिक्षण उपलब्ध असणं आणि शिक्षणातून खऱ्या अर्थाने सुशिक्षित समाज निर्माण होणं, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. आणि कदाचित याच दोन गोष्टींमधील अंतर समजून घेणं हीच राष्ट्रीय शिक्षण दिनाची खरी सुरुवात असावी.
आज भारतीय शिक्षणव्यवस्थेसमोर अनेक मूलभूत आव्हानं आहेत. शिक्षणातील आर्थिक आणि सामाजिक विषमता, ग्रामीण-शहरी दरी, शिक्षणाचं वाढतं व्यापारीकरण, महागडं खाजगी शिक्षण आणि NEET-UG आणि UGC-NET सारख्या परीक्षांमधील पेपरफुटी आणि गैरव्यवस्थापनाच्या घटनांनी परीक्षा प्रक्रियेच्या पारदर्शकतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण केलं आहे.
मात्र, या सगळ्यांपेक्षा मोठा प्रश्न असा आहे की शिक्षणाचा विस्तार होत असताना त्यातून विकसित होणारी विचारक्षमता, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि सामाजिक संवेदनशीलता यांचाही तितकाच विकास होत आहे का?
शाहू, फुले, आंबेडकरांच्या सामाजिक समतेच्या शैक्षणिक विचारांपासून ते गांधी आणि मौलाना अबुल कलाम आझाद यांच्या सर्वसमावेशक शिक्षणदृष्टीपर्यंतचा प्रवास समजून घेत असताना यांच्या शिक्षणविषयक विचारांकडे पुन्हा पाहिलं तर त्यांच्या विचारांमध्ये एक समान धागा दिसतो. तो म्हणजे, "शिक्षण हे माणसाला अधिक स्वतंत्र बनवणारं माध्यम आहे." त्यांच्या काळातील संघर्ष वेगळे होते; पण त्यांनी संकल्पित केलेल्या शिक्षित भारताची गरज आजही संपलेली नाही.
आपल्याला फिनलॅंड किंवा सिंगापूरची शिक्षणव्यवस्था जशीच्या तशी स्वीकारण्याची गरज नाही. भारताची सामाजिक, भाषिक आणि आर्थिक विविधता लक्षात घेऊन समान संधी आणि विद्यार्थ्यांच्या विकासाला केंद्रस्थानी ठेवणारी व्यवस्था उभी करणं आवश्यक आहे. धोरणं तयार करणं जितकं महत्त्वाचं आहे, तितकीच ती प्रामाणिकपणे राबवणं आणि त्यासाठी संस्थांना उत्तरदायी धरणंही महत्त्वाचं आहे.
राष्ट्रीय शिक्षण दिन साजरा करताना, आपण केवळ किती शाळा उघडल्या हे लक्षात घेत असताना, त्यासह शिक्षणातून किती स्वतंत्र विचार करणारे नागरिक घडले आणि किती विद्यार्थ्यांनी अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याचं धैर्य मिळवलं, हेही लक्षात घ्यायला हवं.
कदाचित शिक्षणाची खरी क्रांती तेव्हा घडेल, जेव्हा ते केवळ व्यक्तीला यशाच्या शिखरापर्यंत पोहोचण्यास सक्षम करणार नाही, तर त्या यशाला मानवी मूल्यांची जोड देणारी संवेदनशील व्यक्ती आणि समाजाप्रती कर्तव्यदक्ष नागरिकही घडवेल.
- उत्कर्षा निगडे
Saturday, October 24, 2026
Two Drops, A Million Lives
Silently watching his friends play, a little boy was sitting by the window. Looking at his frail and paralysed legs, he realises that he will never be able to play or even move. The cause of this child’s misery is polio.
Polio is one of the most contagious and deadly diseases faced by mankind. At its core, it mostly starts with fever, fatigue, and other mild symptoms. But in critical cases, it leads to severe paralysis and even death. The most adverse effects are seen in children. Polio has existed since prehistoric times. Dating back to 1580-1350 BC, an Egyptian stele depicts a priest with a withered leg, a feature associated with this disease.
In 1789, the first known clinical description of polio was provided. By the late 19th and early 20th centuries, polio was known as one of the most dangerous diseases, known for its frequent outbreaks. In 1916, a massive outbreak in New York City killed over 2000 people. From 1916, every summer brought with it a polio outbreak. By the mid-20th century, polio was found in every country, emphasising the need for a cure.
In the 1950s, the first successful vaccine was created by Jonas Salk, an American physician. Soon, an orally administered vaccine was created. With these vaccinations, the polio outbreaks decreased in great numbers.
The World Health Assembly, in the year 1988, passed a resolution to completely eradicate polio. With WHO’s assistance, vaccine production was also expanded globally, with significant capacity developed in countries including India and Indonesia. In 1995, mass vaccination campaigns took place in China and India. National Immunisation Days were coordinated in 19 European and Mediterranean countries in the same year, and in 23 African countries in 2004. By 1994, polio had been eliminated from the Americas, and by 2000 the Western Pacific was polio-free. By 2003, polio remained endemic in only 6 countries – and three years later, that number had dropped to 4.
In India, the fight against polio was carried out with the Pulse Polio Immunisation Program. The program administered the oral vaccine to over 1 million children and ensured that every child under the age of 5 was vaccinated. The campaign ran with the slogan “Do Boond Zindagi Ke” to highlight the vaccine’s convenience. India achieved the status of a polio-free nation in 2014.
Even though there is a cure available to prevent the physical symptoms of polio, its psychological symptoms are far more devastating. Chronic stress, anxiety, and depression are some of the most common psychological effects of polio. This not only causes distress but also affects the individual’s ability to cope with the disease.
World Polio Day is celebrated on 24th October every year to raise awareness of the devastating effects of polio and the importance of the polio vaccine. This day honours the extensive efforts taken to end the polio epidemic.
As Jonas Salk once said,
“Hope lies in dreams, imagination and in the courage of those who dare to make those dreams a reality.”
This day reminds people that global action begins with a simple dream, a dream to help people!
- Anaya Ramtirth
Thursday, October 15, 2026
ज्ञान के सागर में सीपियाँ: पठन से प्रबोधन तक
"किताबें झाँकती हैं बंद अलमारी के शीशों से, बड़ी हसरत से तकती हैं...
ज़बाँ पर जायका आता था जो सफ़ा पलटने का, अब उँगली क्लिक करने से बस एक झपकी गुजरती है।"
अपनी कविता 'किताबें' में गुलज़ार जी बड़ी सुंदरता से बदलते समय की एक समस्या की ओर, "इन्स्टंट इन्फॉर्मेशन" यानी "त्वरित जानकारी" की प्राप्ति के कारण कम होती हुई पुस्तकें पढ़ने की आदत की ओर संकेत करते हैं | लोग आजकल एक क्लिक से किसी भी विषय के बारे में जानकारी पाकर बिना उसे पूरी तरह समझे उसे स्वीकार कर लेते हैं|
लेकिन यह आधी-अधूरी जानकारी हमें पूरा चित्र नहीं दिखा पाती। इसके विपरीत पढ़ने की प्रक्रिया हमें अलग-अलग संदर्भों के माध्यम से विविध दृष्टिकोण समझाकर अपना स्वतंत्र व सूचित मत बनाने का अवसर देती है। यह हमें किसी एक दृष्टिकोण तक सीमित न रखकर समकालीन विचारों के भेद दिखाती है। इस प्रकार ये केवल अलग-अलग दृष्टिकोण को स्वीकार करना नहीं ,बल्कि पूर्व स्थापित संकल्पनाओं पर सवाल करना भी सिखाती हैं।
वाचन के इस महत्त्व को लोगों तक पहुँचाने के लिए डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम जी के जन्मदिन के अवसर पर प्रतिवर्ष १५ अक्टूबर को "वाचन प्रेरणा दिवस" के रूप में मनाया जाता है| डॉ. कलाम जी को पुस्तकों से विशेष लगाव था, उनका मानना था कि बेहतरीन किताबें दिमाग के लिए प्रकाशस्तंभ हैं, जो जीवन के सफर में हमारा मार्ग रोशन करती हैं| इसी उद्देश्य से सन २०१५ से यह दिन विद्यार्थियों और समाज में वाचन की संस्कृति को प्रोत्साहित करने हेतु मनाया जाता है।
वाचन का महत्त्व सिर्फ आधुनिक काल तक सीमित नहीं है। प्राचीन भारतीय सिद्धांतों के अनुसार पाठक केवल उपभोक्ता नहीं है, उसे रचनाकार या सृष्टिकर्ता के बराबर का दर्जा दिया गया है| आनंदवर्धन जैसे महान विचारकों का मानना था कि कवि तो केवल एक बीज बोता है, जिसका सुंदर बगीचे में रूपांतर करने का कार्य पाठक की कल्पना करती है। यह भी माना जाता था कि जब आप किसी रचना में पूरी तरह डूब जाते हो तब आपका अहंकार लुप्त होकर आप ब्रह्मानंद सहोदर ( आध्यात्मिक आनंद जैसा सुख) की अनुभूति कर पाते हो।
पुस्तकों से मिलने वाली यह अनुभूति पाने के लिए पुस्तकों तक हमारी पहुँच होना भी उतना ही आवश्यक है। डॉ. कलाम कहते थे कि एक पुस्तकालय किसी भी राष्ट्र की रीढ़ के समान होता है। यह कोई विलासिता नहीं बल्कि जीवन की अनिवार्यता है| लेकिन आज के समय में वाचकों की घटती संख्या के कारण हमारे देश में पुस्तकालयों की संख्या भी घटती जा रही है, जिसका एक कारण शायद वाचन से मिलने वाले वास्तविक आनंद से अनजान रह जाने वाला आज का समाज है।
पुस्तकें हर व्यक्ति के लिए कुछ ऐसा लाती हैं जो उसके विचारों और अनुभवों से जुड़ जाता है।
यह ज्ञान के महासागर के समान होती हैं और हमारा ध्येय उस पूरे सागर को समा लेना नहीं बल्कि हमारे दिल को भाने वाली अनोखी सीपियों और शंखों को इकट्ठा करना है। क्योंकि पठन केवल ज्ञान अर्जित करने का माध्यम नहीं, बल्कि एक ऐसी अनुभूति है, जो खयालों को नई उड़ान देती है और आपके मन को छू जाती है।
संस्कृत भाषा में एक श्लोक है :
पुस्तकस्था तु या विद्या, परहस्तगतं धनम्।
कार्यकाले समुत्पन्ने, न सा विद्या न तद् धनम्॥
इसका सुंदर प्रतीकात्मक अर्थ यह है कि पुस्तकों में सीमित ज्ञान तब तक हमारे लिए निष्क्रिय हैं, जब तक हम उसे पढ़ते नहीं है। पुस्तकें ज्ञान को अपने भीतर सँजोए हमारा इंतज़ार कर रही हैं, आवश्यकता केवल उन्हें खोलने, पढ़ने और उस ज्ञान को अपना बनाने की है।
- श्रीला कुलकर्णी
Saturday, October 10, 2026
From Postboxes to Inboxes: The Forgotten Art of Postal Communication
World Diabetes Day
In 1922, hospitals were crowded with emaciated patients, adults and children alike, all of whom had the same diagnosis: diabetes. Surprisi...
-
दरवेळी युद्ध सुरू होतं तेव्हा एकच भाषा ऐकू येते, “ही शेवटची लढाई आहे.” सुरक्षेसाठी. सन्मानासाठी. सीमांसाठी. अस्तित्वासाठी. पण मग वर्षे जातात...
-
रक्ताच्या नात्यांमध्ये ईर्ष्या, अहंकार, अभिमान-दुराभिमान, अट्टाहास, मानापमान, ह्या सगळ्या गोष्टी आडव्या आल्या आणि रक्ताचं नातं बाजूला सारू...
-
क्या कभी ऐसा हुआ है कि आप किसी साधारण-सी चीज़ के सामने ठहर गए हों, अँधेरे में टिमटिमाती एक छोटी-सी लौ, जो हर झिलमिलाहट के साथ जैसे कुछ कह रह...



