अलाहाबादमधील नेहरू कुटुंबात 19 नोव्हेंबर 1917 रोजी एका कन्येचा जन्म झाला. हीच कन्या पुढे जाऊन भारताची पहिली महिला पंतप्रधान झाली आणि संपूर्ण देशाने तिला इंदिरा गांधी म्हणून ओळखले. भारतीय राजकारणातील त्यांचे योगदान, धाडसी निर्णय आणि आणीबाणीचा वादग्रस्त काळ या सर्वच गोष्टी त्यांनी उत्कृष्टपणे सांभाळल्या आणि इतिहासात स्वतःचे नाव कोरले. परंतु या राजकारणापलीकडेही एक स्त्री होती. पुस्तकात रमणारी, निसर्गावर प्रेम करणारी आणि साधे आयुष्य जगणारी इंदिरा.
इंदिरा गांधींचे बालपण सर्वसामान्य नव्हते. वडील जवाहरलाल नेहरू हे स्वातंत्र्यलढ्यातील अग्रणी नेते असल्याने त्यांच्या घरी देशाच्या स्वातंत्र्याविषयीच्या चर्चा सातत्याने व्हायच्या; त्यामुळे लहानपणापासूनच त्यांना राजकारणाची आणि देशातील घडामोडींची ओळख झाली. त्यांची आई कमला नेहरू यांचे आजारामुळे लवकर निधन झाले आणि वडील सतत स्वातंत्र्यासाठी तुरुंगात असल्यामुळे इंदिरा एकट्या पडल्या. परंतु त्यांनी या एकटेपणाला स्वतःची आवड बनवली. निसर्गासोबत जवळीक, पुस्तकांची आवड आणि एकटेपणात स्वतःला शोधणे या सवयी त्यांना अधिक उत्कृष्ट व्यक्ती बनवत गेल्या.
इंदिरा गांधींचे पुस्तकावरचे प्रेम विलक्षण होते. ऑस्कर वाइल्ड, व्हिक्टर ह्यूगो आणि रवींद्रनाथ टागोर यांसारख्या लेखकांचे साहित्य त्यांना खूप आवडायचे. त्यांच्या वाचनप्रेमाचा एक रंजक किस्सा म्हणजे, एकदा विमानातून प्रवास करताना माहिती आली की विमानात बॉम्ब आहे, म्हणून विमान मुंबईला परतवले गेले. तपासणी चालू असताना खूप वेळ जात होता, तेव्हा इंदिरा गांधींनी जवळच्या दुकानातून 'Airport' नावाचे पुस्तक घेतले आणि आपला वाया जाणारा वेळ वाचनात घालवला.
राजकारणात व्यस्त असूनही निसर्गावरचे त्यांचे प्रेम कमी झाले नाही. डोंगर चढणे, जंगलात फिरणे आणि वन्यजीवनांचे निरीक्षण करणे त्यांना फार आवडायचे. पर्यावरणाविषयीची त्यांची आस्था त्यांच्या कार्यातही दिसून आली. १९७२ चा 'वन्यजीव संरक्षण कायदा' आणि १९७३ मध्ये सुरू झालेला 'प्रोजेक्ट टायगर' हे त्यांच्या कार्यकाळातील महत्त्वाचे पर्यावरणीय उपक्रम होते.
त्या त्यांच्या वेशभूषेसाठी देखील ओळखल्या जायच्या. भारतीय हातमागाच्या साड्या त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अविभाज्य भाग होता. त्यांना भारतातील विविध राज्यांच्या पारंपरिक वेशभूषा परिधान करायला आवडायचे. त्यांनी त्यांच्या आईच्या जुन्या साड्या कायम जपून ठेवल्या. या वेशभूषेमागे त्यांचे साधेपण आणि देशाच्या मातीशी जोडून रहायची इच्छा दिसून येते. गांधी परिवारातील फिरोज गांधी यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. राजकीय जबाबदाऱ्यांमध्ये व्यस्त असतानाही त्यांनी आपल्या कुटुंबासाठी नेहमी वेळ दिला. नातवंडांसोबत वेळ घालवणे त्यांच्या दिनचर्येचा आवडता भाग होता.
सरळ साधे आयुष्य जगणारी स्त्री भारताची पहिली महिला पंतप्रधान होते, ही गोष्ट ऐकायला छान वाटते. परंतु या पदासोबत त्यांच्या आयुष्यात भरपूर कष्ट आले. पुरुषप्रधान समाजात एका स्त्रीने पहिल्यांदा जेव्हा हे पद मिळवलं, तेव्हा अर्थातच अनेक वाईट प्रसंगांना त्यांना सामोरं जावं लागलं आणि १९७१ चे युद्ध, बांगलादेशाची निर्मिती, बँकांचे राष्ट्रीयीकरण आणि हरितक्रांती यांसारख्या महत्त्वाच्या घडामोडीही त्यांच्याच काळात घडल्या. १९७५ ते १९७७ या काळातील आणीबाणी, नागरी स्वातंत्र्यांवरील निर्बंध आणि प्रसारमाध्यमांवरील नियंत्रण यांमुळे त्यांच्या नेतृत्वावर गंभीर टीका झाली, परंतु तरीही या सर्व प्रसंगांना त्यांनी त्यांच्या साहस व हुशारीने हाताळले. त्यांच्या विचारांशी आणि निर्णयांशी सहमत किंवा असहमत असणे हा प्रत्येकाचा दृष्टिकोन असू शकतो; मात्र एका स्त्रीने देशाच्या सर्वोच्च पदापर्यंत पोहोचून स्वतःचे महत्त्वपूर्ण स्थान निर्माण करणे, ही त्या काळातील महिलांसाठी एक अभिमानाची गोष्ट होती.
३० ऑक्टोबर १९८४ रोजी भुवनेश्वर येथील सार्वजनिक सभेत त्यांनी, 'माझ्या रक्ताचा प्रत्येक थेंब भारताला अधिक बळकट करेल,' असे उद्गार काढले होते. देशाच्या एकात्मतेप्रती आणि अखंडतेप्रती असलेली त्यांची अढळ निष्ठा या शब्दांतून व्यक्त होते. इतिहासाने मात्र दुसऱ्याच दिवशी, ३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी, एका दुर्दैवी घटनेच्या रूपाने देशाला मोठा धक्का दिला.
इंदिरा गांधी म्हटले की आपल्या डोळ्यांसमोर सर्वप्रथम एक कणखर नेत्या आणि भारताच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान उभ्या राहतात. त्यांच्या राजकीय निर्णयांची, यशाची आणि वादांची चर्चा नेहमीच होत राहील. पण या सगळ्यापलीकडे पुस्तकांत रमणारी, डोंगरवाटांवर आनंद शोधणारी, आईच्या जुन्या साड्या जपणारी आणि नातवंडांसोबत वेळ घालवणारी एक इंदिराही होती. कदाचित आपण त्यांच्या या रूपाबद्दल फारसे ऐकले नसेल. इतिहासात त्यांची ओळख एक मोठ्या नेत्या म्हणून राहीलच, पण त्या पदामागे असलेली साधी, हळवी आणि वेगळी इंदिरा समजून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. कारण प्रत्येक मोठ्या व्यक्तिमत्त्वामागे एक अशी कहाणी असते, जी इतिहासाच्या पुस्तकांत फारशी वाचायला मिळत नाही.
- चैत्राली आडके




