'गांधी' नावाची अक्षय विचारधारा

महात्मा गांधींना जाऊन येत्या जानेवारी महिन्यात ७४ वर्षे पूर्ण होतील. इतक्या प्रदीर्घ काळानंतरही जगभरातील प्रभावशाली व्यक्तींची यादी गांधींच्या नावाची दखल घेतल्याशिवाय बनवली जाऊ शकत नाही. याचाच अर्थ असा की आज जिथे एका बाजूला मानवता, सत्य, अहिंसा इ. गोष्टी केवळ नावापुरत्या शिल्लक असल्याचा आभास कित्येकदा होतो तिथेच दुसऱ्या बाजूला महात्मा गांधींबद्दल आणि त्यांच्या विचारांबद्दल, कृतींबद्दल आजही अनेकांना जाणून घेण्याची इच्छा वाटते. 'गांधी' या विचारधारेने गांधी ही व्यक्ती जिवंत असताना कित्येकांना जसा जगण्याचा नवा मूलमंत्र बहाल केला तसाच तो आजही बऱ्याच जणांना मिळतो आहे. त्यामुळेच महात्मा गांधींच्या या विचारांमध्ये आणि त्या विचारांवर आधारित कृतींमध्ये असणारी किमया जाणून घेण्यासाठी केवळ कुतूहलापोटी केलेला हा लेखनप्रपंच! यामधील विचार हे मला आजवर गांधींच्या झालेल्या आकलनातून मी मांडलेले आहेत. 

महात्मा गांधींच्या आयुष्याचा मोठा कालखंड हा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याने व्यापलेला असला तरीही त्यांच्या कार्याची सुरुवात बरीच आधीपासून झालेली आहे. जीवनाच्या याच काळात त्यांना जे अनुभव आले त्यातून त्यांची वैचारिक बैठक पक्की होत गेल्याचे दिसून येते. त्यांचे हेच विचार मला त्यांच्या आयुष्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये वाटतात. त्यातील सर्वात प्रमुख बाब म्हणजे साधे राहणीमान होय. गांधींनी 'विचार हीच खरी संपत्ती' हे वाक्य केवळ सुविचारापुरते न ठेवता खरोखर अंगीकारले. स्वतःच्या मूलभूत गरजा ओळखूनही त्याहून जास्तीच्या गोष्टींचा संग्रह करणे ही एक प्रकारची चोरी आहे, असे त्यांचे मत होते. जीवनातील इतक्या छोट्या छोट्या बाबींमधून गांधीजींनी त्यागाचे सामान्य रूप दाखवून दिले. अशा वरवर अतिशय सामान्य दिसणाऱ्या विचारांमधूनच भविष्यातील 'भूदान'सारख्या चळवळीचे बीज पेरले गेले असावे. आचार्य विनोबा भावेंनी पुकारलेल्या त्या चळवळीत कित्येक लोकांनी आपली संपत्ती,जमिनजुमला इ. खुल्या हाताने देऊ केली. गांधींनी स्वतःच्या आचरणातून दाखवून दिलेले हे तत्त्व सामान्य घरातून पुढे येऊन दामदंडनीतीचा वापर करून समाजकारणाच्या नावाखाली संपत्ती गोळा करणाऱ्या हल्लीच्या पुढाऱ्यांनी शिकण्याची गरज आहे. परंतु प्रसंगानुरूप मस्तकावर परिधान करायच्या गांधी टोपीत व अंगावर वागवायच्या खादी डगल्यातच आपली दुष्कृत्ये लपवण्याची ताकद आहे हे ते जाणून असल्याने आज दुर्दैवाने गांधीजी अशांच्या हातातील एक 'कार्ड' बनले आहेत. 

गांधीजींचा काळ हा भारतात जातीपातीच्या विचारांनी बुरसटलेला काळ होता. तेव्हा गांधींनी पुढाकार घेऊन सर्व जातीधर्माच्या लोकांना त्यांच्या आश्रमात आश्रय दिला. ज्या काळात मनुष्याच्या जातीवरून त्याचे काम ठरवण्यात येई अशा काळात गांधींनी स्वतः शौचालयांची सफाई आणि मैला उचलण्याची कामेदेखील केली. गांधींच्या या वागणुकीतून जातिव्यवस्था उच्चाटनाच्या शिकवणीसोबतच प्रत्येक कामाकडे आणि काम करणाऱ्याकडे आदरपूर्वक नजरेतून पाहायला हवं ही मूलभूत भावना दिसून येते. कोणतेही काम हलक्या व उच्च प्रतीचे नसून प्रत्येक श्रमिकाचे मूल्य समान असल्याचे गांधी म्हणत. महात्मा गांधींच्या याच विचारांनी प्रेरित होऊन अनेक उच्चशिक्षित श्रीमंत व प्रतिष्ठित लोकांनीही घरोघरी फिरून शौचालयाच्या सफाईची कामे केल्याची उदाहरणे आहेत. या अशा गोष्टींबाबत लोकांच्या मनात असलेली लाज घालवून खऱ्या अर्थाने सेवाधर्माची रुजवणुक गांधींनी केली. एका मनुष्याला दुसऱ्या मनुष्याची सेवा करणे हे स्वतःचे कर्तव्य वाटायला हवे असा गांधींचा मानवतावाद होता. बाबा आमटेंसारख्या गांधीवादी व्यक्तीने आयुष्यभर जोपासलेले कुष्टरोग्यांच्या सेवेचे व्रत हे अशाच तत्वांवर आधारित होते, असे मला वाटते. भारतात जातीपातींचा पगडा असलेल्या वातावरणात अशा रीतीने काम करण्यासाठी गांधीजींना तरुणपणी आफ्रिकेत वर्णद्वेषी वातावरणात आलेले अनुभव निश्चितच कामी आले असावेत. महात्मा गांधींना आफ्रिकेत काम करताना बऱ्याचदा वर्णद्वेषाला सामोरे जावे लागले. पहिल्या वर्गाचे रेल्वेचे तिकीट असतानाही तिसऱ्या वर्गात जाऊन बसावे लागणे, अर्ध्या प्रवासातून प्लॅटफॉर्मवर उतरवून देणे, तेथील उच्चवर्णीयांकडून वर्णद्वेषी शेरेबाजी इ. अन्यायकारक गोष्टींना गांधींना तोंड द्यावे लागले. काही वेळेला अशा अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवल्यावर त्यांना प्रचंड शारीरिक व मानसिक छळालाही सहन करावे लागले. याच अन्यायाला तोंड देण्यासाठी गांधींनी अहिंसेचे शस्त्र स्वीकारले. गांधीजी त्याकाळचे प्रख्यात वकील असल्याने त्यांच्यावर अन्याय करणाऱ्यांना ते सहज धडा शिकवू शकले असते. पण त्यामुळे ही समस्या तात्पुरती थांबली असती. बाकीच्या लोकांना मात्र तो त्रास तसाच सहन करावा लागला असता. म्हणूनच गांधींनी अशा लोकांना एकत्र करून आंदोलनाचा मार्ग अवलंबला. हा मार्ग निश्चितच सोपा नव्हता. शारीरिक व मानसिक शोषण करणाऱ्या लोकांविरुद्ध निर्भयपणे आपली तत्वे व कार्यप्रणाली न बदलता पुन्हा उभे ठाकणे हे अहिंसेचे तत्व म्हणजे प्रचंड साहसाचे आणि चिकाटीचे काम आहे. तरीही अनेकांना 'अहिंसा म्हणजे भ्याडपणा' असे समीकरण कसे वाटू शकते हे एक न उलगडणारे कोडे आहे. 

महात्मा गांधींनी या विचारांचा आणि धोरणांचा अवलंब करून सामाजिक क्रांती घडवली असली तरीही त्यांची मते तितकीच मर्यादित नव्हती. राजकीय आणि आर्थिक क्षेत्रातील विकासातही गांधीजींनी स्वतःच्या तत्वांचा सुसंगतपणा पटवून दिला. गांधीजींवर लहानपणापासून धार्मिक कथांचा, मूल्यांचा पगडा होता. हिंदूंचे आराध्य दैवत असणाऱ्या श्रीरामाचा गांधींवर प्रभाव होता. श्रीरामाने अयोध्येचा धर्माला आणि न्यायाला अनुसरून पाहिलेला कारभार गांधींना आदर्श वाटला. तसेच धर्म, वचन आणि श्रद्धा या मुल्यांसाठी कोणताही त्याग करण्याची आणि स्वतःच्या प्राणाहूनही तत्वांना अधिक महत्त्व देणारी श्रीरामाची नीती गांधीजींनीही स्वतःच्या आचरणात आणण्याचा पूर्ण आयुष्यभर कसोशीने प्रयत्न केला. अनेकांना अशा वागण्यामुळे गांधींचे विचार अव्यवहार्य व वृत्ती हट्टी देखील वाटली. परंतु, गांधींनी आपली तत्वे कधीही सोडली नाहीत. अशा गांधींची भारतात पुन्हा रामराज्याप्रमाणे आदर्श न्यायप्रणाली राबवणारे राज्य आणण्याची महत्त्वाकांक्षा होती. हे जरी खरे असले तरी गांधींच्या स्वप्नातले रामराज्य म्हणजे ईश्वरी अथवा धर्माचा प्रभाव असलेले राज्य नव्हते. 'समाजातील सर्व स्तरातील लोकांना समान न्यायाने वागवणारे राज्य' इतका उदात्त हेतू त्या संकल्पनेत होता. म्हणूनच अशी व्यवस्था अस्तित्वात आणण्यासाठी अतिशय सूक्ष्म पातळीवरून बदलांची सुरुवात करावी लागणार हे गांधी जाणून होते. त्यामुळेच त्यांनी 'स्वयंपूर्ण खेडी' हा विचार मांडला. एकीकडे शहरांचा विकास होत असताना खेड्यांकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही, गावातील छोटे उद्योग जगवायला हवेत, तेथील लोकांना स्वयंपूर्ण बनवायला हवे,असे गांधी म्हणत. किंबहुना म्हणूनच गांधींनी त्यांचे कितीतरी सत्याग्रह, दारूबंदीसारख्या चळवळी, आंदोलने ही खेड्यातून सुरू केली. स्वतःचे आश्रमदेखील त्यांनी खेड्यात उभारले.  गांधीजी श्रमशक्तीचे खंदे पुरस्कर्ते होते. म्हणूनच ते यंत्रशक्तीपेक्षा मनुष्यशक्तीला अधिक महत्त्व देत. अनेकांना त्या काळात गांधीजी त्यांच्या या विचारांमुळे औद्योगिक प्रगतीचे विरोधक भासले. पण आजच्या यांत्रिक प्रगतिशील जगात मानवी संबंधांची चणचण निर्माण झाल्यावर तेव्हा गांधीजी नेमके कशाबद्दल आग्रही होते ते स्पष्टपणे कळून येते. गांधीजींच्या सामाजिक, आर्थिक, राजकीय अशा प्रत्येक भूमिकेवर मानवतावादी मूल्यांचा थेट प्रभाव दिसून येतो. भविष्यातील अस्थिर जगात मानवतेची सर्वाधिक कमतरता भासणार आहे आणि मानवताच सर्वात महत्त्वाची गोष्ट बनणार आहे हे गांधींनी कदाचित तेंव्हाच ओळखले असावे.

हल्ली, बऱ्याचदा स्वतः काहीही अभ्यास न करता स्वतःवर थोपवलेल्या विचारांना बळी पडून गांधींबद्दल स्वतःची अपरिपक्व मते पसरविणारी मंडळी आजूबाजूला पाहिली की त्यांची दया येते. परंतु, अशांना आयुष्यात कधीतरी गांधींची कालसुसंगतता नक्की समजून 'गांधी' ही एक कालातीत अक्षय विचारधारा असल्याची जाणीव उमजेल याची शाश्वती वाटते आणि एखादा मनुष्य आयुष्यभर आपल्या विचार आणि कृतीतून केवढं महाप्रचंड सामर्थ्य निर्माण करू शकतो याचे केवळ कौतुक वाटत राहते. काळानुसार जितका गांधींचा अभ्यास करत जावं तितके गांधी नव्याने कळतात आणि कळतच राहतात. स्वतःला कितीही टोकाचा त्रास देणाऱ्या माणसालाही माफ करण्याची क्षमता स्वतःमध्ये ठेवणारा हा माणूस खऱ्या अर्थाने ग्रेट होता हे पटल्याशिवाय राहत नाही. म्हणूनच विन्स्टन चर्चिलसारख्या नेत्याने 'नंगा फकीर' म्हणून हिणवल्यावरही किंवा अल्बर्ट आईन्स्टाईनसारख्या विद्वानाने 'युगपुरुष' म्हणून गौरविल्यानंतरही या दोन्ही उपाध्यांकडे एखाद्या स्थितप्रज्ञाप्रमाणे पाहणारे गांधीजी हे मला खऱ्या अर्थाने 'महात्मा' भासतात.

- हृषिकेश विदार

A Daughter's Lament

 

My mother held me tightly before my departure, today. I won’t lie, I teared up. It was the day I would finally make the over two-thousand kilometer long journey to the sea, just like so many of my sisters.

It was simultaneously a coming-of-age ceremony, and a farewell. I’d been preparing for this my whole life. Yet, I teared up; I couldn’t help it. In the arms of my mother, I seemed to always revert back to a wee baby, protected and safe against the world.

When she tried to loosen her embrace, I held on tighter, and she did, too. All too soon, it was time to go, and all too soon, my mother was just a silhouette against the stark white sky, and my life had only one direction- to go forward.

Every mother believes their child to be special, right? Mine was no exception. “Ganga,” she would say, “you are going to do great things one day. You don’t know your own power. You will be a deity; a goddess. So, grow, young princess and seize your destiny.”

dramatic words to hear from anyone, but my mother had this air about her. Whenever she spoke, every one listened spellbound. Wherever she walked, either people flocked, or they fled. My friends had said, a few years ago, that they thought she was cold. She wasn’t to me.

She prepared me for my fate. She held me and told me I was strong.

She prepared me for my journey towards the east through the rugged terrain.

 For the first time, I saw something other than ice and sleet. I saw lush green plains which tickled me as I rushed past the patches of grass. I saw red, dazzling and bright, blossoming on tall trees. I even caught some scarlet petals, so light and soft.

 I could see the pebbles on the riverbed as I stepped over them. I carried them with me downstream, and it was there that I felt the presence of man for the first time.

A family was enjoying them self, splashing around in the water and their laughter was infectious. I sent a gentle wave to aid in the sister and brother’s play, and they let out another shout of joy. Seeing their mother tugged at my heart, and I saw a father, too, both catching fish for their picnic.

I could have spent all my time watching them, but alas, it was not meant to be. All too soon, the path led me out of the clearing, and I found myself bigger, slower and smelt the air getting bitter, as if angry. In the distance, I could hear… screams? Mother had not prepared me for this.

Despite the sudden loss in momentum, I rushed to see who was hurt, but the sight baffled me. So this was a city. A place where humans reigned, nature receded into the farthest corners not to be seen, and where at every hour, metallic beasts walked among people, swallowing them and spitting them out at different places but if only this could have been the biggest thing I saw.

No, I saw smoke leave out of mountains dull and grey, and saw them let out furious wails as they dirtied my clothes, my skin, my face, my health.

Still, I forged on, too shocked to process what I’d just witnessed, and sure enough, with time the dirt disappeared, and I sparkled again. But the next town brought on another worry I’d never had before.

Humans, I observed, prided themselves on how much they knew but they knew so little. And what little they did know, wasn’t even all true. The schools I passed, institutions of knowledge and truth, spouted nonsense, saying that my mother would, one day, be no more. Blasphemous.

Such unpleasantness, I encountered a lot, and word after word, I brushed off, yet they still made their burrows in my mind. What kept me going were the words of my mother, and one thing that I will always give humans credit for: music. One song in particular, I loved most, and would often hum to myself as I passed more schools and folk.

In my journey, I experienced many things: joy. Awe. Vexation. And now, I felt anger. 

The fifth time those filthy mountains, those factories soiled my space, I was ready to snap. I felt the waves surge, and high on the power, I felt like I could do anything. But before I could bring down my fist, I saw two children, playing by a fountain, gleeful, content.

Years ago, my mother had told me a story of my cousin, who was unfortunately no more but of how her deeds cost the lives of an entire civilisation. She used to be a queen, rule the land where my sister, Indus, currently flows, and how in her anger, she drowned a once great settlement. I heard the teachers call that place Mesopotamia. They might not know the true cause of its demise, but we do. And I am just as powerful.

If I want, I can rain retribution upon the so-called learned ones who know not the damage they dispense. If I so wish, I can flood their homes. But like mother said, I do not know my own power. If I give in to the temptation, I could turn those smiles upside down, and children shouldn’t have to pay for the crimes of others.

Too late, I leave the fertile plains, where still, the humans don’t realise how much they depend on me but I am cheerful, for now, I shall meet my favourite cousin: elder sister Brahmaputra.

We squeal when we see each other, and I remember something my mother had told me about power, that it can be destructive, as well as beautiful. And with my family by my side, I experience just that. We paint a wonderland so glittering, I can’t help but be proud.

In the sea, I have nothing but time, and nothing but time to dwell on the worries that I had so skillfully almost pushed away. What I heard in the schools now makes more sense than when I’d merely rolled my eyes in derision and I cannot shake the image of my mother appearing before my eyes, older, weaker, shorter.

Every day, the humans throw more and more factory waste in the sea, and I both regret and don’t regret flooding my banks when I could have.

She is tall.

She is commanding.

And she is eternal.

I miss my mother more than I’d like to admit, but if being in her arms means her death, then I don’t want it. After all, isn’t love sacrifice?

I know you can’t hear me, mother, but I hope my wishes bless you across the distance. I can wait. I will wait. So stay there, and stay strong, Because I quite adore this earth. My sisters. And especially you.

Bahar Dighe

(SYBA)

                               शिक्षक! 

परिकथेच्या विश्वात वावरणारं ते निरागस मन

हुरहूर, भीती अन्  उत्सुकतेने भरून 

'शाळा' नवाच्या खऱ्याखुऱ्या 'Wonderland' मध्ये पोचतं

अन् तिथेच मग ते पहिल्यांदा 

 'शिक्षक' नावाच्या Angel ला भेटतं!

खरंच, दिसत नाही त्यांची जादूची छडी

पण आधी नको वाटणार्‍या शाळेची

तेच लावतात नकळत गोडी!

त्यांचं चालणं, बोलणं, हसणं, रागावणं

सगळंच 'जगात भारी' वाटतं! 

अन् आईवडिलांचं एखादं म्हणणं, 

त्यांच्या तोंडून पटकन पटतं!! 

 नंतरच्या त्या टप्प्यावर

 थोडी समज येऊ लागते, 

अन् गुरूजनांमधली 'माऊली' 

हळूहळू उलगडत जाते! 

कधी आदरयुक्त धाकामुळे, कधी कौतुकाच्या आशेने 

त्यांची शिकवण अमलात येते 

घडत जातात अबोध मनं, 

आयुष्याला दिशा मिळते!

बावरलेल्यांना पंखाखाली घेऊन, 

कधीकधी तर मित्रही होऊन

ते समजून घेतात, समजावून सांगतात 

अन् मुग्ध मनांतला सारा गुंता 

चुटकीसरशी सोडवून टाकतात! 

आपल्या शब्दांतून, वागण्यातून तर कधी 

नुसत्या कटाक्षातूनही 

खूप काही शिकवून जाणारं

'शिक्षक' हे अजब रसायन असतं 

आणि म्हणूनच... 

जीवनातील अनेक "का?" चं

"माझे टीचर म्हणतात म्हणून!" हे उत्तर 

मला तरी खरोखर valid वाटतं

मला तरी खरोखर valid वाटतं!! 

~समृद्धी भालवणकर

                प्रश्न पदकांच्या गणतीचा नाही,

              भारतीयांच्या मानसिकतेचा आहे!

 आजपर्यंतच्या भारताच्या क्रीडा क्षेत्रातील प्रगतीचा आढावा घेतला, तर प्रत्येक विकासबिंदू 'मानसिकता' या अडथळ्यावर आदळताना दिसतो. आपल्या भारत देशाने नुकतेच 15 ऑगस्ट ला स्वातंत्र्याची पंचाहत्तरावी पहाट पाहिली. स्वातंत्र्यपूर्व भारत आणि आजचा भारत यांच्यात खरोखरच जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. मात्र तरीही बहरलेल्या वृक्षावर असलेली कीड जशी वृक्षाचा विकास खुंटवते, तसेच भारताच्या बहरत चाललेल्या क्रीडाक्षेत्राला संकुचित मानसिकतेची कीड मागे खेचत आहे. ऑलिम्पिक स्पर्धांचा थोडक्यात इतिहास असा की सुरुवातीला ग्रीसमधील 'ऑलिम्पिया' या ठिकाणी विविध स्पर्धांचे आयोजन केले जायचे. कालांतराने ग्रीसच्या ऱ्हासाबरोबर या स्पर्धा बंद पडल्या. मात्र, त्यानंतर फ्रेंच क्रीडापटू 'बॅरन क्यूबर्टीन' यांनी स्पर्धा सुरू केल्या व त्यांच्या अध्यक्षतेखाली आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक समितीची स्थापना करण्यात आली. आज या स्पर्धेत दोनशेहून अधिक देश सहभाग घेतात. हल्लीच टोकियो येथे पार पडलेल्या ऑलिम्पिक स्पर्धांमध्ये भारताने एक सुवर्णपदक, तर दोन रौप्य व चार कांस्य पदक मिळवीत यश संपादन केले आहे. यासाठी अनेक भारतीयांनी कौतुक व्यक्त केले असले तरी दुसरीकडे अनेकांनी 'क्रीडा क्षेत्रात अजूनही तितकीशी प्रगती झाली नाही', 'पदकांची संख्या फारच कमी आहे', 'भारतातील खेळाडू पदके मिळवण्यात मागे राहत आहेत' अशा टीका केल्या. त्यांचे असे म्हणणे अगदीच चुकीचे नाही. मात्र, क्रीडा क्षेत्र विकसित करायचे असेल, ऑलिम्पिक स्पर्धांमध्ये यश संपादन करायचे असेल तर जनता व सरकार दोघांनीही आपली मानसिकता बदलणे आवश्यक आहे. भारत हा अजूनही विकसनशील देश म्हणून गणला जातो. अजूनही भारताचे लक्ष पायाभूत सुविधांकडेच आहे. जनतेच्या आर्थिक स्थितीचा विचार केला तर अजूनही 'खेळ' आपल्याला 'कीर्ती व पैसा' मिळवून देईल हा विश्वास लोकांमध्ये निर्माण झालेला नाही. आपल्या भारतामध्ये युवापिढीला असलेले क्रिकेटचे वेड जगजाहीरच आहे आणि यात काही वावगे असण्याचे कारणही नाही. परंतु, क्रिकेटसोबत अजून अनेक खेळ आहेत ज्याबद्दल तितकीशी जागृती झालेली नाही.  

मागच्या दहा वर्षांमध्ये वळून पाहिले तर सांघिक खेळांसोबत आता टेनिस, कुस्ती, बॅडमिंटन, भालाफेक यांसारखे वैयक्तिक खेळ आपले स्थान निर्माण करत आहेत. मात्र, यापलीकडे व्हॉलीबॉल, तायक्वांदो, रग्बी, धनुर्विद्या यांसारखे अनेक खेळ आहेत ज्यामध्ये भारताला यश संपादन करता आलेले नाही. यासाठी अनेक कारणे आहेत. सद्य परिस्थितीचा विचार केला तर 'कोरोना'चे सावट क्रीडाक्षेत्रावर सुद्धा पडले आहे. यावर्षी अनेक खेळाडूंना कित्येक स्पर्धा तसेच ट्रेनींग्सना मुकावे लागले. मात्र हे यावर्षीचे झाले, परंतु याहीव्यतिरिक्त क्रीडा क्षेत्राला आपण करिअर म्हणून किती गंभीरपणे पाहतो, आपल्या मुलांना त्यांच्या आवडत्या खेळांमध्ये भविष्य घडवण्यासाठी किती प्रोत्साहन देतो तसेच सरकार भारतीय खेळाडूंसाठी काय आणि कशी व्यवस्था करते, ह्या सर्वच गोष्टी विचार करायला भाग पडणाऱ्या आहेत. कितीही नाकारले तरी खेळाडूंकडे होणारे दुर्लक्ष, अपुरा निधी, भ्रष्टाचार, क्रीडासामग्रीचा अभाव या गोष्टी अजूनही भारतामध्ये क्रीडा क्षेत्रातील उज्वल भविष्याला बाधा आणत आहेत. सांघिक खेळांना येणारा खर्च जास्त असतो. मात्र, अशावेळी 'स्पॉन्सरशीप' चा मुद्दा डोके वर काढतो. भ्रष्टाचारामुळे नवीन व प्रतिभावान चेहरे समोरच येत नाही आणि मग उत्कृष्ट खेळणारा खेळाडू सुद्धा प्रसिद्धीपासून मागे राहतो. स्त्री-पुरुष यांना मिळणारे मानधन यामध्ये सुद्धा बरीच तफावत आढळते. तसेच अनेकदा स्त्री खेळाडूंना लैंगिक शोषण, मानसिक छळ सहन करावा लागतो. यामुळे स्त्री वर्गाची क्रीडा क्षेत्रातील संख्या कमी दिसते. एक भारतीय खेळाडू एखाद्या लहान गावातून त्याच्यामध्ये असलेल्या प्रतिभेमुळे आपली ओळख निर्माण करतो, तोपर्यंत त्या गावामध्ये ना विकास झालेला असतो ना पुरेश्या जगण्याच्या सोयी. अर्थातच, क्रीडाक्षेत्रासंबंधी जागृती असणे फारच दूरची गोष्ट आहे. आपल्याच देशातील काही लोक उठून जेव्हा स्त्रियांना बंधने घालू पाहतात, तेव्हा लाखांतील एक 'हमारी छोरिया छोरोंसे कम नहीं' असं म्हणतो. सध्या अनेक खेळाडूंच्या जीवनावर बायोपिक्स येत आहेत. त्यातूनही कुठे ना कुठे समाजाची क्रीडाक्षेत्राबद्दल असलेली संकुचित वृत्ती दिसते. मात्र, सगळाच समाज असा नसतो हेही तितकंच खरं!

 एकंदरीत पाहिलं, तर माझा मुलगा किव्वा मुलगी डॉक्टर, इंजिनिअर व्हावी, परंतु एक खेळाडू नको असंच बहुतेकांना वाटतं आणि ते गैरही नाही. कारण भारतात 'स्पोर्ट्स' मध्ये करिअर तेव्हाच घडतं, जेव्हा खेळाडूला स्वतःची ओळख निर्माण करता येते. प्रत्येक खेळाडू उत्कृष्ट असेल, असं नक्कीच असणार नाही आणि अशांसाठी क्रीडा क्षेत्रामध्ये प्रगती होणं जास्त गरजेचं आहे. आपल्या भारतामध्ये शाळा-कॉलेजांमध्ये खेळाच्या तासाला महत्व कमी दिलं जात असेल आणि असं असतानाही देशाला जास्त पदकांची अपेक्षा असेल, तर या चित्रांमध्ये खूपच विसंगती आहे. अनेक खेळाडू जेव्हा सुरुवातीला स्पर्धा-प्रशिक्षणे करतात, तेव्हा बऱ्याचदा इतका खर्च करण्याची त्यांची आर्थिक स्थिती नसते. अशावेळी त्यांना वेळेवर अनुदान मिळते का आणि हे अनुदान मिळवण्यासाठी त्यांनी केलेली मेहनत हा सुद्धा एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे. समाजामध्ये अजूनही शिक्षण व क्रीडा यामध्ये क्रीडाक्षेत्राला शेवटचे स्थान मिळते, किंबहूना मिळतच नाही. परंतु जेव्हा भारतीय संघाचा सामना टीव्हीवर लागतो, तेव्हा आणि त्या वेळेपुरताच आपल्यातला खेळाडू आणि समर्थक जागा होतो. ही परिस्थिती हळूहळू का होईना परंतु बदलणे गरजेचे आहे. जनता व सरकार दोघांनीही मानसिकता बदलायला हवी. क्रीडाक्षेत्र हा देखील करिअरचा उत्तम मार्ग आहे, हे पालकांनी व मुलांनी लक्षात घ्यायला हवे आणि सरकारनेही क्रीडाक्षेत्र अजून कसे विकसित होईल याकडे लक्ष द्यायला हवे! 

- सायली निलकंठ रानडे

    ऑलिंपिक मधिल दुर्लक्षित खेळांची भारताला साद

         परवा भारताला निरज चोप्राने गोल्ड मेडल मिळवून दिल्याची बातमी आली, आणि 1920 साली नॉरमन प्रिटचर्ड ने पहिल्यांदा इंडिव्हिज्युअल खेळात भारतासाठी मिळवलेल्या पहिल्या मेडल इतकाच आनंद भारतीयांना झाल्याचे दिसले. तो क्षण आपल्या भारतीयांसाठी खूप आनंदाचा होता. पण काहीतरी राहत असल्याचे शल्य मनात आले. आज पर्यंत भारताला फक्त 10 गोल्ड मेडल मिळाली. या वर्षीही एकच गोल्ड मेडल, दोन रौप्य आणि चारच कास्यपदक मिळाली, जी बाकी देशांच्या कितीतरी पटीने कमी आहेत. असा निराशेचा सूर लागला पण निराशेचा विचार करताना जाणवलं , खरंतर आपल्या भारतात बराचसा लोकसमूह हा क्रिकेट,फुटबॉल, कबड्डी ह्यासारख्या सांघिक खेळांकडे आकर्षित झाला आहे. आज आपल्याला घराघरांत कोहली आणि पी. व्ही. सिंधू सहज दिसतात पण कमतरता जाणवते ती नीरज चोप्रा आणि मीराबाई चानू यांची. त्यामुळे सध्या भारताला अशा नीरज चोप्रा आणि मीराबाई चानू यांची गरज आहे, जे कराटे, तायक्वांदो, फेंन्सिंग, स्विमिंग, जुडो, जिम्नॅस्टिक, इक्वेस्टियन यांसारख्या दुर्लक्षित वैयक्तिक खेळांमध्ये भारताला सुवर्णपदक मिळवून देतील.

       परंतु मग अशा चांगल्या परिणामांसाठी आपण आपल्या चाकोरीबद्ध जीवनातून वैयक्तिक खेळांना किती वेळ आणि महत्त्व देतो? बहुआयामी विकासाबरोबर क्रीडा क्षेत्राच्या विकासास किती प्राधान्य देऊ शकतो? ज्याप्रमाणे सरकार सांघिक खेळांना प्रोत्साहन देते त्याप्रमाणे वैयक्तिक खेळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी आपली आणि सरकारची भूमिका काय असावी? शिवाय सर्व स्तरांतील खेळाडूंना अशा स्पर्धांमध्ये सामावून घेण्यासाठी काय करता येईल? अशा एक ना दोन हजारो प्रश्नांनी माझ्या मेंदूत शिरकाव केला. यंदाच्या ऑलम्पिक स्पर्धेतही आपले एकूण 127 स्पर्धक गेले होते. त्यातही इक्वेस्टियन,ट्रायथलॉन, सर्फिंग, सायकलिंग, फेन्सिंग, जिम्नॅस्टिक अशा वैयक्तिक खेळात भारतातील फक्त एकाने आणि काही खेळात तर खेळाडू पात्रच न झाल्याने एकालाही सहभागी होता आले नाही, याचंच उदाहरण घ्यायचं म्हटलं तर सायना नेहवाल, दीपा करमरकर आणि हिमा दास ह्यां या वर्षीच्या ऑलिंपिक स्पर्धेसाठी पात्र होऊ शकल्या नाहीत. तर काही खेळांचा विचारच केला गेला नाही. मग अशा वेळी आपण कुठे कमी पडतोय या प्रश्नाची कारणमीमांसा करताना माझ्या असे लक्षात आले की, आपल्या देशात अलीकडे आपण वैयक्तिक खेळांना महत्त्व देतोय पण ते तितके पुरेसे नाहीये. यंदा तर त्यात कोरोना आणि त्यामुळे आलेल्या अडथळ्यांची भर पडली. पण असे असले तरी भविष्यासाठी आपणांस आत्तापासूनच अनेक उपाय करणे शक्य आहे. आज भारतात जवळपास 80 टक्के कुटुंब ही मध्यमवर्गीय आहे. मग या घरातील मुलांना फेन्सिंग, तायक्वांदो, ट्रायथलॉन अशा खेळांचे साहित्य आणि प्रशिक्षण हे घेणे आर्थिकदृष्ट्या शक्य नसते. म्हणजेच असं म्हटलं तर आता हेच पहा ना की, मनिका बत्रा, हिमा दास यांसारखे असंख्य खेळाडूं योग्य प्रशिक्षण न मिळाल्याने किंवा आर्थिक दृष्ट्या अडचणी आल्याने पुढे जाऊ शकत. त्यामुळे अशा खेळाडूंना प्रोत्साहन देण्यासाठी सरकारने क्रीडा आयोग व शाळांच्या सहयोगाने उपाययोजना केल्या पाहिजेत. तसं बघता आज शहरी व ग्रामीण भागातील शाळांमध्ये देखील खेळांचे महत्त्व वाढू लागले आहे परंतु वैयक्तिक खेळांना प्रोत्साहन मिळत नाही. येणाऱ्या पिढीला तंत्रज्ञानाच्या जगात अद्ययावत करण्याबरोबर शारीरिक दृष्ट्या सक्षम करणेही गरजेचे आहे. त्यासाठी शाळेतूनच सांघिक खेळांबरोबर वैयक्तिक खेळांचेही प्रशिक्षण दिले पाहिजे. तसेच या स्पर्धांमधून उत्तम कामगिरी करणाऱ्या खेळाडूंबरोबर प्रामाणिकपणे प्रयत्न करणाऱ्या खेळाडूंनाही आर्थिक व मानसिक दृष्ट्या आधार देणे गरजेचे आहे. जेणेकरून ते इतर गोष्टींची तमा न बाळगता आपल्या खेळावर लक्ष केंद्रित करू शकतील.

‌ एकंदरीतच बदलत्या काळानुसार आपण खेळांकडे छंद आणि व्यवसाय म्हणून बघण्यापेक्षा क्रीडा संस्कृती आणि त्याचे जतन करणे या दृष्टीकोनातून पाहिले पाहिजे. आपल्याकडे क्रीडा क्षेत्राच्या विकासासाठी लागणाऱ्या साधनांची आणि सुविधांची कमतरता नाही परंतु कमतरता आहे ती त्याच्या योग्य अंमलबजावणीची. त्यामुळे हे शक्य झाले तर पर्यायाने आपल्या भारताच्या क्रीडा संस्कृतीचे जतन होईल आणि ऑलिम्पिक खेळात आपला सहभाग आणि पदकांची संख्या यात निश्चितच वाढ होईल. शेवटी मला असे लिहावेसे वाटते की,

‌अभ्यासासम क्रीडेस महत्त्व जेथे, 

मन, मेंदू, मनगटे सक्षम तेथे, 

खेळ-खेळाडूंचा सन्मान ज्यांच्या दृष्टिकोनाशी, 

बलवान राष्ट्र म्हणावे त्यांसी!

 

 - आकांक्षा दिपक जावडेकर