कवी कालिदास : चिरंतन साहित्याप्रवाह

 

"आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्टसानुं

वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श॥"

आषाढाचा पहिला दिवस. नभात काळेभोर मेघ दाटून आले आहेत. डोंगर-शिखरांना बिलगून बसलेले ते मेघ जणू एखाद्या खेळकर हत्तीने पर्वताला कवेत घेतल्याचा भास निर्माण करतात. विरहाने व्याकूळ झालेला यक्ष त्या मेघाकडे पाहतो आणि त्याच्या मनात आशेची एक नवी पालवी फुटते. तो त्या मेघालाच आपल्या प्रेयसीचा दूत बनवतो. केवळ दोन ओळी... पण डोळ्यांसमोर उभं राहतं एक जिवंत चित्र!

हीच महाकवी कालिदासांची जादू. ते फक्त निसर्गाचं वर्णन करत नाहीत, तर ते निसर्गाला बोलतं करतात. ते फक्त उपमा देत नाहीत, तर उपमांनाच अमरत्व देतात. त्यांच्या शब्दांतून ऋतू जिवंत होतात, पर्वत श्वास घेतात, नद्या गातात आणि मेघही दूत बनतात. म्हणूनच संस्कृत साहित्यातील प्रत्येक रसिकाच्या मनात कालिदासांचं स्थान आजही अढळ आहे.

याच कारणामुळे आषाढ शुद्ध प्रतिपदा हा दिवस केवळ पावसाच्या आगमनाचा नाही; तर तो भारतीय साहित्यविश्वातील या अमर प्रतिभेला अभिवादन करण्याचा दिवस आहे. म्हणूनच हा दिवस 'कालिदास दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

कालिदासांच्या जीवनाची कथा म्हणजे अंधाराकडून तेजाकडे झालेला प्रवास. त्यांच्या जन्मकाळाबद्दल इतिहासकारांची वेगवेगळी मतं असली, तरी त्यांच्या प्रतिभेच्या तेजावर कोणाचाही मतभेद नाही. आख्यायिकेनुसार, लहानपणीच आई-वडिलांचं छत्र हरपल्यामुळे एका गवळ्याने त्यांचं पालनपोषण केलं. शिक्षणाची संधी न मिळाल्याने ते अशिक्षित राहिले. समाज त्यांच्याकडे बुद्धिहीन तरुण म्हणून पाहत होता. पण कधी कधी नियती आपल्या महान कलाकृतीची सुरुवात अगदी साध्या रेषेपासून करते. कालिदासांचं आयुष्यही असंच घडत गेलं.

कालिदासांचं साहित्य वाचताना जाणवतं की, ते केवळ कवी नव्हते; ते मानवी भावनांचे सूक्ष्म निरीक्षक होते. प्रेम, विरह, आनंद, करुणा, आशा, ऋतूंचे बदल, निसर्गाची लय या सगळ्यांना त्यांनी शब्दांत असं गुंफलं की, प्रत्येक वाचकाला त्यात स्वतःचं प्रतिबिंब दिसलं. त्यांच्या लेखनाची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे चित्रमयता. वाचकाला एखादा श्लोक वाचताना तो केवळ वाचल्यासारखा नाही, तर अनुभवल्यासारखा वाटतो.

त्यांच्या उपमा इतक्या प्रभावी आहेत की, संस्कृत साहित्यात आजही एक म्हण प्रचलित आहे, "उपमा कालिदासस्य", म्हणजेच उपमेचा विषय निघाला की, कालिदासांचीच आठवण होते.

त्यांच्या लेखणीतून हिमालय हा केवळ पर्वत राहत नाही; तर तो पृथ्वीचा मुकुट बनतो. मेघ हा फक्त पावसाळी ढग राहत नाही; तर विरही हृदयाचा सखा बनतो. शकुंतला ही केवळ नायिका राहत नाही; तर निरागस प्रेमाचं प्रतीक बनते. यामुळेच त्यांच्या साहित्याचा प्रभाव केवळ भारतापुरता मर्यादित राहिलेला नाही.

अभिज्ञानशाकुन्तलम् या नाटकाने युरोपातील विद्वानांनाही मंत्रमुग्ध केलं. अनेक भाषांमध्ये त्याचे अनुवाद झाले आणि जगभरातील साहित्यप्रेमींनी कालिदासांच्या प्रतिभेला वंदन केलं.

आजही कालिदासांचं साहित्य वाचताना आश्चर्य वाटतं. दोन हजार वर्षांपूर्वी लिहिलेले शब्द आजही इतके ताजे कसे वाटतात? याचं उत्तर त्यांच्या शैलीत दडलेलं आहे. त्यांनी निसर्गाला मानवी भावना दिल्या आणि मानवी भावनांना निसर्गाचं सौंदर्य. त्यामुळे त्यांच्या कविता केवळ वाचल्या जात नाहीत, तर त्या जगल्या जातात. म्हणूनच त्यांना 'उपमा सम्राट', 'कविकुलगुरू' अशा उपाधींनी गौरवण्यात आलं. त्यांच्या स्मरणार्थ मध्य प्रदेश शासनाचा 'कालिदास सन्मान' हा देशातील अत्यंत प्रतिष्ठेचा पुरस्कार आजही दिला जातो.

आषाढातील पहिला मेघ जेव्हा आकाशात दाटून येतो, तेव्हा तो फक्त पावसाची चाहूल देत नाही; तर तो आपल्याला आठवण करून देतो त्या कवीची, ज्याने मेघालाच दूत बनवलं, ऋतूंना कविता बनवलं आणि शब्दांना चिरंतन सौंदर्य बहाल केलं. महाकवी कालिदास, ज्यांनी संस्कृत साहित्याला केवळ समृद्ध केलं नाही, तर वाचकांना जगाकडे पाहण्याची एक नवी, अधिक सुंदर दृष्टी दिली.

या महाकवीला विनम्र अभिवादन आणि कालिदास दिनाच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा...

- वेदिका कन्नव