लक्ष्मीकांत बेर्डे: एक अवलिया कलाकार

 

विनोदाचा जादूगार—ज्याच्या कलेचे चाहते साऱ्या जगभर पसरलेले —असा यशाला गवसणी घालूनही साधेपणाची शाल अंगावर पांघरून राहणारा, सरळ, गुणी आणि अपार मेहनती कलाकार म्हणजे आपल्या सर्वांचे लाडके लक्ष्मीकांत बेर्डे उर्फ लक्ष्या. त्यांच्या कार्याबद्दल लिहिताना मनात एकच प्रश्न घोळत राहतो—सुरुवात नक्की कुठून करावी? कारण त्यांची विनोदबुद्धी असो, निरभिमान व्यक्तिमत्त्व असो, की वेळेची अचूक जाण—योग्य क्षणी साधलेला खेळ आणि त्यावर उमटलेली प्रेक्षकांची टाळी—या साऱ्या गोष्टी विलक्षण आणि अविस्मरणीय आहेत.

कधी त्यांनी लोकांना दुःख विसरून मुक्तपणे हसायला भाग पाडलं, तर कधी नकळत डोळ्यांत पाणी आणलं; आणि कधी मनाच्या कोपऱ्यात दडलेल्या प्रश्नांना स्पर्श करत विचार करायला लावलं. ते केवळ चित्रपटांपुरते सीमित राहिले नाहीत—अनेक नाटकांच्या माध्यमातून त्यांनी थेट प्रेक्षकांच्या मनात घर केलं. आणि मग हा अवलिया कलाकार आपलाच कधी झाला, हे कळायच्या आतच तो आपल्या आयुष्याचा भाग बनून गेला. एका सामान्य घरातला मुलगा, केवळ आपल्या कलेवर अपार श्रद्धा ठेवून स्पर्धेच्या रणांगणात उतरतो आणि पाहता पाहता त्या लढ्याचा बादशाह बनतो—हेच तर लक्ष्या मामांच्या प्रवासाचं खरं सौंदर्य आहे. खरं तर हा सारा प्रवास शब्दांत बांधून ठेवणं कठीणच—कारण ही जादू शब्दांपलीकडची आहे.

 त्यांचं कुठलंही पात्र असो, प्रेक्षकांना ते नेहमी आपलंसं वाटत राहीलं. एखादा माणूस जेव्हा त्यांच्या कुठल्याही भूमिकेत गुंततो, तेव्हा ती भूमिका विसरूच शकत नाही. म्हणूनच त्यांच्या प्रत्येक कलाकृतीला जणू शंभर नंबरी सोन्याचा तेजस्वी स्पर्श लाभलेला असतो. पण मला विशेष भावतं ते त्यांच्या धडाकेबाज चित्रपटांमधून उलगडणारं मित्रासाठीचं नितांत सुंदर प्रेम—राहून राहून वाटतं, आयुष्यात मलाही असा मित्र हवा! पडद्यावर दिसणारी त्यांची बनवाबनवीतली भूमिका, त्यातून साकारलेलं अफलातून मनोरंजन आणि जागा मिळवण्यासाठीची अविरत धडपड—या साऱ्यात सामान्य माणसाच्या जगण्याचा खरा संघर्ष ठळकपणे उमटतो. आणि म्हणूनच ते पाहताना आजही आपण नकळत त्यात रमून जातो. धुमधडाकासारख्या चित्रपटांतून त्यांनी एका मुलाला स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी लागणारा आधार दिला—तोही हास्याच्या हलक्याशा स्पर्शातून मनापर्यंत पोहोचवत. वेगवेगळ्या रूपांत, कधी स्वतःच्या वडिलांनाही शेरास-सव्वा शेर ठरणारी चलाखी दाखवत, तर कधी तरुण पिढीच्या बदलत्या विचारांना चपखल उदाहरणांतून अधोरेखित करत, त्यांनी प्रेक्षकांना अक्षरशः वेड लावलं. साधा, सोपा वेष… पण त्यामागे दडलेली प्रभावी व्यक्तिरेखा—लक्ष्या मामांचा हा ठसा आजही लोकांच्या मनावर तसाच कोरला आहे.

स्वतःवर तुटून पडलेल्या दुःखांचे डोंगर शांतपणे सहन करत, इतरांच्या चेहऱ्यावर हास्य फुलवण्यासाठी दिवस-रात्र झटणारे लक्ष्या मामा मला माझ्या आयुष्यातील खरे नायक वाटतात. स्वतःची आर्थिक परिस्थिती हलाखीची असतानाही त्यांनी गरजूंच्या मदतीकडे कधीही पाठ फिरवली नाही—कारण त्यांच्या माणुसकीचा झरा कधी आटला नाही. सहकाऱ्यांच्या मते, लक्ष्या मामा मनापासून विचार करणारे, आपुलकीने काळजी घेणारे व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांच्या दृष्टीने लहान-मोठा असा कोणताच भेद नव्हता. दिग्दर्शक असो वा पडद्यामागे काम करणारा साधा कर्मचारी—सगळ्यांसाठी ते तितकेच मोलाचे होते.

आजही त्यांच्या आठवणींचे किस्से आमच्यापर्यंत पोहोचतात, तेव्हा घरातील वडीलधाऱ्यांचे डोळे नकळत पाणावतात. आणि आमच्याही मनात एक हळवा विचार येतो—अनुभवता आलं असतं तर किती बरं झालं असतं! लक्ष्या मामा आज आपल्यात नसल्याची उणीव कायम मनात रेंगाळत राहते. पण म्हणतात ना—

जिन लम्हों को हम बयां नहीं कर पाते,

वही अक्सर हमें जीने का पैग़ाम दे जाते।

जो इंसान हमें कभी मिल नहीं पाए,

वही यादों में हमेशा के लिए समा जाते।

-शांभवी कुलकर्णी